Shloka 3

Devanagari script

ततः क्षुब्धार्णवनिभं रंगमालोक्य बुद्धिमान्‌ । भारद्वाज: प्रियं पुत्रमश्चत्थामानमब्रवीत्‌,फिर तो सारी रंगभूमिमें क्षुब्ध महासागरके समान हलचल मच गयी। यह देख बुद्धिमान्‌ द्रोणाचार्यने अपने प्रिय पुत्र अश्वत्थामासे कहा

Transliteration

tataḥ kṣubdhārṇavanibhaṃ raṅgam ālokya buddhimān | bhāradvājaḥ priyaṃ putram aśvatthāmānam abravīt ||

Translation

Then, seeing the arena in tumult—like a storm-tossed ocean—the wise Bhāradvāja (Droṇa) addressed his beloved son Aśvatthāmā.

Word by Word

• ततः: then, thereafter
• ततः: Adhikarana
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (तद्-प्रातिपदिकात् अव्यय)
• Form: अव्यय

• क्षुब्ध: agitated, churned
• Type: Adjective
• Root: क्षुभ् (धातु) → क्षुब्ध (कृदन्त)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन (रूपेण ‘निभम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

• अर्णव: ocean
• Type: Noun
• Root: अर्णव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन (समासे पूर्वपदम्)

• निभम्: like, resembling
• Type: Adjective
• Root: निभ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन (उपमानार्थकः ‘like’)

• रङ्गम्: arena, stage
• रङ्गम्: Karma
• Type: Noun
• Root: रङ्ग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• आलोक्य: having seen
• Type: Indeclinable
• Root: आ + लोक् (धातु) → आलोक्य (क्त्वान्त अव्यय)
• Form: क्त्वान्त-अव्यय (absolutive)

• बुद्धिमान्: wise, intelligent
• बुद्धिमान्: Karta
• Type: Adjective
• Root: बुद्धिमत् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• भारद्वाजः: Bhāradvāja (Drona)
• भारद्वाजः: Karta
• Type: Noun
• Root: भारद्वाज (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• प्रियम्: dear, beloved
• Type: Adjective
• Root: प्रिय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन (पुत्रम् इत्यस्य विशेषणम्)

• पुत्रम्: son
• पुत्रम्: Karma
• Type: Noun
• Root: पुत्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• अश्वत्थामानम्: Aśvatthāman
• अश्वत्थामानम्: Karma
• Type: Noun
• Root: अश्वत्थामन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• अब्रवीत्: said, spoke
• Type: Verb
• Root: ब्रू (धातु)
• Form: लङ् (अनद्यतनभूत), प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपदम्

Speaker

वैशम्पायन उवाच

Characters & Entities

• Vaiśampāyana
• Droṇa (Bhāradvāja)
• Aśvatthāmā
• raṅga (arena)

Educational Q&A

What is the core teaching?

The verse highlights discernment in leadership and mentorship: a wise elder observes the mood of the public sphere and responds through timely counsel to those closest to him, implying responsibility in guiding action amid collective agitation.

What is happening in the narrative?

The arena becomes highly stirred—compared to a churning ocean. Noticing this, Droṇa (called Bhāradvāja) turns to his son Aśvatthāmā and begins to speak, setting up the next instruction or response to the unfolding event.