Shloka 42

Brahma-vidyā through Yoga: Restraint, Pranava Japa, and Samādhi leading to Mokṣa

वैराग्यनालं तत्कन्दो वैष्णवो धर्म उत्तमः / कर्णिकायां स्थितं तत्र जीववन्निश्चलं विभु

vairāgyanālaṃ tatkando vaiṣṇavo dharma uttamaḥ / karṇikāyāṃ sthitaṃ tatra jīvavanniścalaṃ vibhu

Its stalk is vairāgya—holy dispassion; its bulb-root is the supreme Vaiṣṇava dharma. There, established in the central pericarp, the all-pervading Lord abides—motionless, yet as if living within.

वैराग्यनालम्the stalk of dispassion
वैराग्यनालम्:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootवैराग्य-नाल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; अत्र प्रथमा; समासः तत्पुरुषः (वैराग्यस्य नालम्)
तत्that
तत्:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeAdjective
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (कन्दः)
कन्दःthe bulb/root
कन्दः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootकन्द (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
वैष्णवःVaiṣṇava
वैष्णवः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeAdjective
Rootवैष्णव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (धर्मः)
धर्मःdharma
धर्मः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootधर्म (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
उत्तमःsupreme
उत्तमः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeAdjective
Rootउत्तम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (धर्मः)
कर्णिकायाम्in the pericarp
कर्णिकायाम्:
Adhikarana (Location/अधिकरण)
TypeNoun
Rootकर्णिका (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (अधिकरण), एकवचन
स्थितम्situated
स्थितम्:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeAdjective
Rootस्था (धातु) + क्त
Formभूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle, क्त); नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (विभु)
तत्रthere
तत्र:
Adhikarana (Location/अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootतत्र (अव्यय)
Formदेशवाचक-अव्यय
जीववत्like a living being
जीववत्:
Sambandha/Modifier (क्रियाविशेषण/उपमान)
TypeIndeclinable
Rootजीववत् (प्रातिपदिक/अव्ययवत्-प्रयोग)
Formवत्-प्रत्ययान्त उपमानवाचक अव्यय (similative adverb)
निश्चलम्motionless
निश्चलम्:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeAdjective
Rootनिश्चल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (विभु)
विभुthe all-pervading Lord
विभु:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootविभु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

Lord Vishnu (teaching Garuda/Vinatā-putra)

Concept: Vairāgya supports the inner lotus; Vaiṣṇava dharma is the root; the all-pervading Lord abides unmoving in the heart’s center—devotion grounded in renunciation and right conduct.

Vedantic Theme: Paramātman immanence (antaryāmin) with supportive sādhana: dispassion and dharma as prerequisites for steady realization.

Application: Cultivate vairāgya (reduce compulsive craving), live Vaiṣṇava dharma (non-harm, purity, truthfulness, devotion), and meditate on the Lord as the still presence in the heart.

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: bhakti

Type: inner garbhagṛha (subtle sanctum)

Related Themes: Garuda Purana 1.235.38 (Oṁ as Parabrahman in the lotus); Garuda Purana 1.235.41 (lotus anatomy: jñāna/vijñāna)

V
Vishnu
V
Vaiṣṇava Dharma

FAQs

This verse presents vairāgya as the ‘stalk’ that supports inner spiritual growth—without detachment from craving and fear, higher dharma and stable devotion cannot be sustained.

It uses lotus imagery: in the karṇikā (the central core), the all-pervading Lord is ‘situated’—steady and unmoving—indicating inner realization through focused contemplation rather than external wandering.

Cultivate daily detachment (reduce compulsive desires), follow a Vaiṣṇava-centered ethical life (truthfulness, compassion, purity), and practice steady heart-centered meditation or nāma-japa to recognize the Lord’s presence within.