Shloka 3

Gāyatrī–Sandhyā Upāsanā: Śuddhi, Nyāsa, and Japa-Viniyoga

गायत्त्रीच्छन्दो विश्वामित्र ऋषिस्त्रिपात् / समुद्राः कुक्षिश्चन्द्रादित्यौ लोचनौ / अग्निर्मुखम् / विष्णुर्हृदयम् / ब्रह्मरुद्रौ शिरः / रुद्रः शिखा / उपनय ने विनियोगः / ॐ भूः पादे / भुवः जानुति / स्वः हृदये / महः शिरसि / जनः शिखायाम् / तपः कण्ठे / सत्यं ललाटे / ॐ हृदयाय नमः / ॐ भूः शिरसे स्वाहा / ॐ भुवः शिखायै वौषट् / ॐ स्वः कवचाय हुं / ॐ भूर्भुवः स्वः अस्त्राय फट्

gāyattrīcchando viśvāmitra ṛṣistripāt / samudrāḥ kukṣiścandrādityau locanau / agnirmukham / viṣṇurhṛdayam / brahmarudrau śiraḥ / rudraḥ śikhā / upanaya ne viniyogaḥ / oṃ bhūḥ pāde / bhuvaḥ jānuti / svaḥ hṛdaye / mahaḥ śirasi / janaḥ śikhāyām / tapaḥ kaṇṭhe / satyaṃ lalāṭe / oṃ hṛdayāya namaḥ / oṃ bhūḥ śirase svāhā / oṃ bhuvaḥ śikhāyai vauṣaṭ / oṃ svaḥ kavacāya huṃ / oṃ bhūrbhuvaḥ svaḥ astrāya phaṭ

The meter is Gāyatrī; the seer is Viśvāmitra; it is tripād (three‑footed). The oceans are the belly; the Moon and Sun are the two eyes; Fire (Agni) is the mouth; Viṣṇu is the heart; Brahmā and Rudra are the head; Rudra is the topknot (śikhā). This is its application (viniyoga) for the upanayana rite. (Perform nyāsa:) place “Oṃ bhūḥ” in the feet, “bhuvaḥ” in the knees, “svaḥ” in the heart, “mahaḥ” in the head, “janaḥ” in the topknot, “tapaḥ” in the throat, “satyaṃ” in the forehead. Then recite: “Oṃ, homage to the heart”; “Oṃ bhūḥ, svāhā to the head”; “Oṃ bhuvaḥ, vauṣaṭ to the topknot”; “Oṃ svaḥ, huṃ as armor”; “Oṃ bhūr-bhuvaḥ-svaḥ, phaṭ as the missile.”

गायत्त्रीGāyatrī
गायत्त्री:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootगायत्री (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; मन्त्र-नाम
छन्दःmeter
छन्दः:
Samanaadhikarana (Apposition/समानाधिकरण)
TypeNoun
Rootछन्दस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; छन्दोवाचक
विश्वामित्रःViśvāmitra
विश्वामित्रः:
Samanaadhikarana (Apposition/समानाधिकरण)
TypeNoun
Rootविश्वामित्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; ऋषि-नाम
ऋषिःseer
ऋषिः:
Samanaadhikarana (Apposition/समानाधिकरण)
TypeNoun
Rootऋषि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन
त्रिपात्three-footed (three pādas)
त्रिपात्:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootत्रि + पाद (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; द्विगु-समासः (त्रयः पादाः यस्य)
समुद्राःoceans
समुद्राः:
Samanaadhikarana (Apposition/समानाधिकरण)
TypeNoun
Rootसमुद्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), बहुवचन
कुक्षिःbelly
कुक्षिः:
Samanaadhikarana (Apposition/समानाधिकरण)
TypeNoun
Rootकुक्षि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन
चन्द्रादित्यौthe Moon and the Sun
चन्द्रादित्यौ:
Samanaadhikarana (Apposition/समानाधिकरण)
TypeNoun
Rootचन्द्र + आदित्य (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), द्विवचन; इतरेतर-द्वन्द्वः
लोचनौtwo eyes
लोचनौ:
Samanaadhikarana (Apposition/समानाधिकरण)
TypeNoun
Rootलोचन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), द्विवचन
अग्निःAgni (fire)
अग्निः:
Samanaadhikarana (Apposition/समानाधिकरण)
TypeNoun
Rootअग्नि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन
मुखम्mouth
मुखम्:
Samanaadhikarana (Apposition/समानाधिकरण)
TypeNoun
Rootमुख (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन
विष्णुःViṣṇu
विष्णुः:
Samanaadhikarana (Apposition/समानाधिकरण)
TypeNoun
Rootविष्णु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन
हृदयम्heart
हृदयम्:
Samanaadhikarana (Apposition/समानाधिकरण)
TypeNoun
Rootहृदय (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन
ब्रह्मरुद्रौBrahmā and Rudra
ब्रह्मरुद्रौ:
Samanaadhikarana (Apposition/समानाधिकरण)
TypeNoun
Rootब्रह्मन् + रुद्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), द्विवचन; इतरेतर-द्वन्द्वः
शिरःhead
शिरः:
Samanaadhikarana (Apposition/समानाधिकरण)
TypeNoun
Rootशिरस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन
रुद्रःRudra
रुद्रः:
Samanaadhikarana (Apposition/समानाधिकरण)
TypeNoun
Rootरुद्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन
शिखाtopknot/crest
शिखा:
Samanaadhikarana (Apposition/समानाधिकरण)
TypeNoun
Rootशिखा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन
उपनयapply/assign (perform the nyāsa)
उपनय:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootउप-नी (धातु)
Formलोट् (Imperative), मध्यमपुरुष (2nd person), एकवचन; परस्मैपद
नेof me / my
ने:
Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formषष्ठी (6th/Genitive), एकवचन; एन्क्लिटिक-रूप (मे)
विनियोगःapplication/assignment (viniyoga)
विनियोगः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootविनियोग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; विधिवाक्ये ‘assignment/application’
Oṃ
:
Sambodhana/Mantra-marker
TypeIndeclinable
Rootॐ (प्रणव-अव्यय)
Formप्रणव-निपात (particle)
भूःbhūḥ
भूः:
Mantra-component
TypeIndeclinable
Rootभूः (प्रातिपदिक/व्याहृति)
Formव्याहृति-रूप अव्यय (mantric utterance)
पादेin the foot/feet
पादे:
Adhikarana (Location/अधिकरण)
TypeNoun
Rootपाद (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन
भुवःbhuvaḥ
भुवः:
Mantra-component
TypeIndeclinable
Rootभुवः (प्रातिपदिक/व्याहृति)
Formव्याहृति-रूप अव्यय
जानुतिat the knee(s)
जानुति:
Adhikarana (Location/अधिकरण)
TypeNoun
Rootजानु (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन; वैदिक/प्रयोगभेद-रूप (जानुनि इत्यर्थे)
स्वःsvaḥ
स्वः:
Mantra-component
TypeIndeclinable
Rootस्वः (प्रातिपदिक/व्याहृति)
Formव्याहृति-रूप अव्यय
हृदयेin the heart
हृदये:
Adhikarana (Location/अधिकरण)
TypeNoun
Rootहृदय (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन
महःmahaḥ
महः:
Mantra-component
TypeIndeclinable
Rootमहः (प्रातिपदिक/व्याहृति)
Formव्याहृति-रूप अव्यय
शिरसिon the head
शिरसि:
Adhikarana (Location/अधिकरण)
TypeNoun
Rootशिरस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन
जनःjanaḥ
जनः:
Mantra-component
TypeIndeclinable
Rootजनः (प्रातिपदिक/व्याहृति)
Formव्याहृति-रूप अव्यय
शिखायाम्in the topknot
शिखायाम्:
Adhikarana (Location/अधिकरण)
TypeNoun
Rootशिखा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन
तपःtapaḥ
तपः:
Mantra-component
TypeIndeclinable
Rootतपः (प्रातिपदिक/व्याहृति)
Formव्याहृति-रूप अव्यय
कण्ठेin the throat
कण्ठे:
Adhikarana (Location/अधिकरण)
TypeNoun
Rootकण्ठ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन
सत्यंsatyaṃ
सत्यं:
Mantra-component
TypeIndeclinable
Rootसत्य (प्रातिपदिक)
Formव्याहृति-रूप अव्यय (मन्त्रपाठे नपुंसक-रूपेण)
ललाटेon the forehead
ललाटे:
Adhikarana (Location/अधिकरण)
TypeNoun
Rootललाट (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन
Oṃ
:
Sambodhana/Mantra-marker
TypeIndeclinable
Rootॐ (प्रणव-अव्यय)
Formप्रणव-निपात
हृदयायfor the heart
हृदयाय:
Sampradana (Recipient/सम्प्रदान)
TypeNoun
Rootहृदय (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, चतुर्थी (4th/Dative), एकवचन
नमःsalutation
नमः:
Mantra-component
TypeIndeclinable
Rootनमस् (प्रातिपदिक)
Formनिपात/अव्यय; नमस्कारार्थक
Oṃ
:
Sambodhana/Mantra-marker
TypeIndeclinable
Rootॐ (प्रणव-अव्यय)
Formप्रणव-निपात
भूःbhūḥ
भूः:
Mantra-component
TypeIndeclinable
Rootभूः (व्याहृति)
Formव्याहृति-रूप अव्यय
शिरसेfor the head
शिरसे:
Sampradana (Recipient/सम्प्रदान)
TypeNoun
Rootशिरस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, चतुर्थी (4th/Dative), एकवचन
स्वाहाsvāhā
स्वाहा:
Mantra-component
TypeIndeclinable
Rootस्वाहा (अव्यय)
Formहविर्दान-निपात (exclamation used in offerings)
Oṃ
:
Sambodhana/Mantra-marker
TypeIndeclinable
Rootॐ (प्रणव-अव्यय)
Formप्रणव-निपात
भुवःbhuvaḥ
भुवः:
Mantra-component
TypeIndeclinable
Rootभुवः (व्याहृति)
Formव्याहृति-रूप अव्यय
शिखायैfor the topknot
शिखायै:
Sampradana (Recipient/सम्प्रदान)
TypeNoun
Rootशिखा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, चतुर्थी (4th/Dative), एकवचन
वौषट्vauṣaṭ
वौषट्:
Mantra-component
TypeIndeclinable
Rootवौषट् (अव्यय)
Formहविर्दान-निपात (vaṣaṭ/vauṣaṭ)
Oṃ
:
Sambodhana/Mantra-marker
TypeIndeclinable
Rootॐ (प्रणव-अव्यय)
Formप्रणव-निपात
स्वःsvaḥ
स्वः:
Mantra-component
TypeIndeclinable
Rootस्वः (व्याहृति)
Formव्याहृति-रूप अव्यय
कवचायfor the armor (protective sheath)
कवचाय:
Sampradana (Recipient/सम्प्रदान)
TypeNoun
Rootकवच (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, चतुर्थी (4th/Dative), एकवचन
हुंhuṃ
हुं:
Mantra-component
TypeIndeclinable
Rootहुं (अव्यय/बीज)
Formबीजाक्षर-निपात (bīja syllable)
Oṃ
:
Sambodhana/Mantra-marker
TypeIndeclinable
Rootॐ (प्रणव-अव्यय)
Formप्रणव-निपात
भूर्भुवःbhūr-bhuvaḥ
भूर्भुवः:
Mantra-component
TypeIndeclinable
Rootभूः + भुवः (व्याहृति)
Formव्याहृतिद्वय-समुच्चय (mantric cluster)
स्वःsvaḥ
स्वः:
Mantra-component
TypeIndeclinable
Rootस्वः (व्याहृति)
Formव्याहृति-रूप अव्यय
अस्त्रायfor the weapon (missile)
अस्त्राय:
Sampradana (Recipient/सम्प्रदान)
TypeNoun
Rootअस्त्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, चतुर्थी (4th/Dative), एकवचन
फट्phaṭ
फट्:
Mantra-component
TypeIndeclinable
Rootफट् (अव्यय/बीज)
Formबीजाक्षर-निपात (bīja syllable)

Lord Vishnu (instructional narration to Garuda/Vinata-putra, typical dialogue frame of the Garuda Purana)

Concept: Mantra is embodied via nyāsa; the initiate is aligned with cosmic principles and protected through kavaca/astramantra.

Vedantic Theme: Adhyātma-adhidaiva correspondence (microcosm–macrocosm); īśvara as antaryāmin (Viṣṇu in the heart).

Application: In upanayana/sandhyā practice, perform prescribed nyāsa with attention and purity; treat the body as a sacred instrument, guarding senses (kavaca) and intention (astra).

Primary Rasa: adbhuta

Secondary Rasa: shanta

Type: ritual space (vedi/ācārya-gṛha)

Related Themes: Garuda Purana: sandhyā/upanayana-related passages where Gāyatrī and nyāsa are taught alongside Viṣṇu-centered devotion

G
Gāyatrī
V
Viśvāmitra
S
Samudras (Oceans)
C
Candra (Moon)
Ā
Āditya (Sun)
A
Agni
V
Viṣṇu
B
Brahmā
R
Rudra (Śiva)
P
Praṇava (Oṃ)

FAQs

This verse assigns the Gāyatrī mantra’s cosmic components (ṛṣi, chandas, deities, lokas) to the practitioner’s body, making the recitation a consecrated, protected act—especially in initiation contexts like upanayana.

Indirectly: by mapping bhūḥ–bhuvaḥ–svaḥ and higher planes (mahaḥ, janaḥ, tapaḥ, satya) onto the body, it presents the human being as a microcosm of the cosmos—suggesting spiritual ascent through disciplined mantra practice rather than a purely post-death route description.

Use the verse as a guide for mindful mantra-chanting: internalize sacred sound through nyāsa (placing mantra in body-points) to cultivate focus, ethical restraint, and a sense of spiritual protection during daily japa or ritual observance.