Shloka 12

Nāmāṣṭottara-dviśata: Gaṇa–Chandas–Yati Catalogue and Mnemonic Coding

Devanagari script

वृत्ता ननौ सगौ गः स्यान्नौ रलौ गः समद्रिका / रजरा ल्गौ श्येनिका स्याज्जसता गौ शिखण्डितम् / त्रिष्टुप्छन्दः समाख्यातं पिङ्गलेन महात्मना

Transliteration

vṛttā nanau sagau gaḥ syānnau ralau gaḥ samadrikā / rajarā lgau śyenikā syājjasatā gau śikhaṇḍitam / triṣṭupchandaḥ samākhyātaṃ piṅgalena mahātmanā

Translation

The metrical patterns (vṛttas) are defined through gaṇa-sequences: with “na-na-u, sa-ga-u, gaḥ” it is called Syā; with “na-u, ra-la-u, gaḥ” it is Samadrikā; with “ra-ja-ra, la-gau” it becomes Śyenikā; and with “ja-sa-tā, gau” it is Śikhaṇḍitam. Thus the Triṣṭubh metre has been explained by the great Piṅgala.

Word by Word

• वृत्ता: metres
• वृत्ता: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: वृत्त (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन (वृत्तानि); छन्दोविषयक-प्रयोगः

• ननौ: ‘nanau’ (gaṇa)
• ननौ: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ननौ (प्रातिपदिक; गण-नाम)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; गण-नाम

• सगौ: ‘sa’ and ‘gau’ (gaṇas)
• सगौ: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: स-गौ (प्रातिपदिक; गण-द्वय)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, द्विवचन; सः च गौ च इति इतरेतर-द्वन्द्वः

• गः: ‘ga’ (gaṇa)
• गः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ग (प्रातिपदिक; गण-चिह्न)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; गण-चिह्न/नाम

• स्यात्: would be / is (as a rule)
• स्यात्: Kriya (Copula/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अस् (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative), प्रथम-पुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• नौ: ‘nau’ (gaṇa)
• नौ: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: नौ (प्रातिपदिक; गण-नाम)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• रलौ: ‘ra’ and ‘la’ (gaṇas)
• रलौ: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: र-ल (प्रातिपदिक; गण-द्वय)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, द्विवचन; रः च लः च इति द्वन्द्वः

• गः: ‘ga’ (gaṇa)
• गः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ग (प्रातिपदिक; गण-चिह्न)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• समद्रिका: ‘Samadrikā’ (a metre)
• समद्रिका: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: समद्रिका (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; वृत्त-नाम

• रजरा: ‘ra-ja-rā’ (gaṇa-sequence)
• रजरा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: र-ज-रा (प्रातिपदिक; गण-समूह-नाम)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; रः जः राः इति द्वन्द्व-क्रम-निर्देशः

• लगौ: ‘la’ and ‘gau’ (gaṇas)
• लगौ: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ल-गौ (प्रातिपदिक; गण-द्वय)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, द्विवचन; लः च गौ च इति द्वन्द्वः; पाठे ‘lgau’

• श्येनिका: ‘Śyenikā’ (a metre)
• श्येनिका: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: श्येनिका (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; वृत्त-नाम

• स्यात्: would be / is
• स्यात्: Kriya (Copula/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अस् (धातु)
• Form: विधिलिङ्, प्रथम-पुरुष, एकवचन

• जसता: ‘ja-sa-tā’ (gaṇa-sequence)
• जसता: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ज-स-ता (प्रातिपदिक; गण-समूह-नाम)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; जः सः ताः इति द्वन्द्व-क्रम-निर्देशः; पाठे ‘jasatā’

• गौ: ‘gau’ (gaṇa)
• गौ: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: गौ (प्रातिपदिक; गण-नाम)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• शिखण्डितम्: ‘Śikhaṇḍitam’ (a metre)
• शिखण्डितम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: शिखण्डित (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; वृत्त-नाम

• त्रिष्टुप्छन्दः: Triṣṭubh metre
• त्रिष्टुप्छन्दः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: त्रिष्टुप्-छन्दस् (प्रातिपदिक; समास)
• Form: नपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग (छन्दस्), प्रथमा, एकवचन; त्रिष्टुप् एव छन्दः इति कर्मधारयः

• समाख्यातम्: is called / has been named
• समाख्यातम्: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: सम्-आ-ख्या (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त, नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; धातु: ख्या (कथने/प्रख्याने)

• पिङ्गलेन: by Piṅgala
• पिङ्गलेन: Karana (Agent-instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: पिङ्गल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन

• महात्मना: by the great-souled (one)
• महात्मना: Karana (Agent-instrument/करण)
• Type: Adjective
• Root: महात्मन् (प्रातिपदिक; समास)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन; महान् आत्मा यस्य सः इति बहुव्रीहिः (epithet)

Speaker

Narrator/Compiler voice citing Piṅgala (prosody authority); within the Garuḍa Purāṇa’s instructional section

Philosophical Teaching

Concept: Chandas knowledge: mapping gaṇa sequences to named vṛttas; Triṣṭubh explained through Piṅgala’s system.

Vedantic Theme: Discipline (niyama) in śabda preserves meaning; form supports transmission of dharma and brahma-vidyā.

Application: Use the gaṇa keys (na-na-u etc.) to scan verses; improve accuracy in chanting Vedic/Purāṇic passages.

Verse Rasa

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: adbhuta

Geographic Context

Type: textual/śāstric space (chandas-śāstra)

Cross References

Related Themes: Garuda Purana 1.209.13 (additional vṛtta identifications); Garuda Purana 1.209.11 (mnemonic sound imagery)

Characters & Entities

• Piṅgala
• Triṣṭubh

FAQs

What is the importance of Triṣṭubh chandas in the Garuḍa Purāṇa?

This verse treats Triṣṭubh as a formally definable Vedic-style metre and preserves its identification through gaṇa-patterns, helping reciters maintain correct rhythm and textual accuracy.

How does this verse help in identifying the metre of a śloka?

It gives named vṛttas under the Triṣṭubh umbrella and specifies their gaṇa-sequences (e.g., nanau, sagau, etc.), which are used in Sanskrit prosody to scan syllable patterns and confirm the metre.

Practical application of this wisdom today?

Use the gaṇa-pattern method to verify metre while chanting or teaching—accurate chandas improves pronunciation, memorization, and faithful transmission of Purāṇic verses.