Shloka 41
Dīkṣā-bhedaḥ (Types of Initiation) — Lalitopākhyāna: Hayagrīva–Agastya Dialogue
Devanagari script
तत्पदस्मरणं मुक्तिर्यावद्देहमयं क्रमः / यत्पापं समवाप्नोति गुर्वग्रे ऽनृतभाषणत्
Transliteration
tatpadasmaraṇaṃ muktiryāvaddehamayaṃ kramaḥ / yatpāpaṃ samavāpnoti gurvagre 'nṛtabhāṣaṇat
Translation
Remembrance of his sacred feet is liberation, step by step, for as long as one dwells in this embodied course. And the sin one incurs is to speak falsehood in the Guru’s presence.
Word by Word
तत्that (his)
तत्:
सम्बन्ध (Relation within compound)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; first member in compound तत्पदस्मरणम्
पदfeet/words
पद:
सम्बन्ध (Relation within compound)
TypeNoun
Rootपद (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; middle member in compound तत्पदस्मरणम्
स्मरणम्remembrance
स्मरणम्:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootस्मरण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; Nominative singular; तत्पुरुष (तत्पदयोः स्मरणम्)
मुक्तिःliberation
मुक्तिः:
समानााधिकरण (Predicate nominal)
TypeNoun
Rootमुक्ति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; Nominative singular (predicate noun)
यावत्as long as
यावत्:
कालावधि (Temporal limit)
TypeIndeclinable
Rootयावत् (अव्यय)
Formअव्यय; अवधिपर्यन्त (up to/as long as)
देहbody
देह:
सम्बन्ध (Relation within compound)
TypeNoun
Rootदेह (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; first member in compound देहमयम्
मयम्consisting of
मयम्:
विशेषण (Qualifier)
TypeAdjective
Rootमय (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; Nominative singular; तद्धितान्त ‘-मय’ = made of; qualifies क्रमः (understood as नपुंसक? but here agrees with implied ‘(अवस्था/स्थिति)’; commonly used adverbially)
क्रमःcourse, sequence
क्रमः:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootक्रम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; Nominative singular
यत्which
यत्:
कर्म (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; Accusative singular; correlating with तत्/relative
पापम्sin
पापम्:
कर्म (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootपाप (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; Accusative singular
समवाप्नोतिincurs/attains
समवाप्नोति:
क्रिया (Verb/क्रिया)
TypeVerb
Rootसम्-अव-आप् (धातु)
Formलट् (Present), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; परस्मैपद
गुरुof the guru
गुरु:
सम्बन्ध (Relation within compound)
TypeNoun
Rootगुरु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; first member in compound गुर्वग्रे (sandhi form)
अग्रेin front (of)
अग्रे:
अधिकरण (Location/अधिकरण)
TypeNoun
Rootअग्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन; Locative singular used adverbially; अव्ययीभाव (गुरोः अग्रे = in front of the guru)
अनृतuntrue
अनृत:
विशेषण (Qualifier within compound)
TypeAdjective
Rootअनृत (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; first member in compound अनृतभाषणात्
भाषणात्from speaking falsely
भाषणात्:
हेतु (Cause/हेतु)
TypeNoun
Rootभाषण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी (5th), एकवचन; Ablative singular; तत्पुरुष (अनृतं भाषणम्) + पञ्चमी; हेतु (cause)