Shloka 12
Śrīcakra–Mantra–Pūjāvidhi: Agastya–Hayagrīva Saṃvāda
Lalitopākhyāna Context
Devanagari script
तस्यैव रसनाभागे नित्यं नृत्यति भारती / पाटलैः कुसुमैश्चक्रं योर्ऽचयेदुक्तमार्गतः / सार्वभौमं च राजानं दासवद्वशयेदसौ
Transliteration
tasyaiva rasanābhāge nityaṃ nṛtyati bhāratī / pāṭalaiḥ kusumaiścakraṃ yor'cayeduktamārgataḥ / sārvabhaumaṃ ca rājānaṃ dāsavadvaśayedasau
Translation
Upon the very tip of his tongue Bhāratī (Sarasvatī) ever dances. Whoever worships the cakra with pāṭala blossoms in the prescribed way can bring even a sovereign king under sway, like a servant.
Word by Word
तस्यof him
तस्य:
सम्बन्ध (Genitive relation)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी विभक्ति, एकवचन
एवindeed
एव:
सम्बन्ध (Discourse particle)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअव्यय (emphatic particle)
रसना-भागेin the tongue-region
रसना-भागे:
अधिकरण (Adhikaraṇa/Location)
TypeNoun
Rootरसना (प्रातिपदिक) + भाग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी विभक्ति, एकवचन; अधिकरण (in the region of the tongue)
नित्यम्always
नित्यम्:
क्रियाविशेषण (Adverbial)
TypeIndeclinable
Rootनित्य (प्रातिपदिक)
Formक्रियाविशेषण-अव्यय (adverb)
नृत्यतिdances
नृत्यति:
क्रिया (Verb)
TypeVerb
Root√नृत् (धातु)
Formलट्-लकार (present), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
भारतीBhāratī (Sarasvatī)
भारती:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootभारती (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन; कर्तृपद (Sarasvatī)
पाटलैःpink/red
पाटलैः:
विशेषण (Qualifier of Karaṇa)
TypeAdjective
Rootपाटल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग, तृतीया विभक्ति, बहुवचन; विशेषणम् (qualifying 'कुसुमैः')
कुसुमैःwith flowers
कुसुमैः:
करण (Karaṇa/Instrument)
TypeNoun
Rootकुसुम (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया विभक्ति, बहुवचन; करण
चक्रम्a wheel/circle (arrangement)
चक्रम्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootचक्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन; कर्म (object of worship/arrangement)
यःwho
यः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन; सम्बन्धक-सर्वनाम
अर्चयेत्should worship
अर्चयेत्:
क्रिया (Verb)
TypeVerb
Root√अर्च् (धातु)
Formविधिलिङ् (optative), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
उक्त-मार्गतःaccording to the prescribed method
उक्त-मार्गतः:
क्रियाविशेषण (Adverbial)
TypeIndeclinable
Rootउक्त (कृदन्त; √वच्) + मार्ग (प्रातिपदिक) + तस् (तद्धित-अव्यय)
Formअव्यय (adverb) formed with तसिल्/तस्; 'मार्गतः' = according to the path/method; 'उक्तमार्गतः' = according to the said method
सार्वभौमम्universal (sovereign)
सार्वभौमम्:
विशेषण (Qualifier of Karma)
TypeAdjective
Rootसार्वभौम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् (qualifying 'राजानम्')
चand
च:
समुच्चय (Conjunctive)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक-अव्यय (conjunction)
राजानम्king
राजानम्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootराजन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन; कर्म
दासवत्like a servant
दासवत्:
क्रियाविशेषण (Adverbial)
TypeIndeclinable
Rootदासवत् (अव्यय/तुल्यप्रत्ययान्त)
Formअव्यय (comparative adverb) = 'like a servant'
वशयेत्should subdue, bring under control
वशयेत्:
क्रिया (Verb)
TypeVerb
Root√वश् (धातु)
Formविधिलिङ् (optative), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद; causative sense in usage 'to bring under control'
असौthat person (he)
असौ:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootअदस् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन; निर्देश (that person)