Shloka 83
Śrī Kāmākṣī–Mahātripurasundarī: Immanence of Śakti and Cosmic Administration
Lalitopākhyāna
Devanagari script
भिक्षां ज्योतिर्मयीं तस्मै दत्त्वा क्षिप्रं तिरोदधे / क्षणाद्ब्रह्मकपालं तत्प्रच्युतं तन्नखाग्रतः
Transliteration
bhikṣāṃ jyotirmayīṃ tasmai dattvā kṣipraṃ tirodadhe / kṣaṇādbrahmakapālaṃ tatpracyutaṃ tannakhāgrataḥ
Translation
She gave him alms made of radiance, and swiftly vanished. In that very instant, Brahmā’s kapāla slipped free and fell from the tip of his nail.
Word by Word
भिक्षाम्alms
भिक्षाम्:
कर्म (Karma)
TypeNoun
Rootभिक्षा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (Accusative), एकवचन
ज्योतिर्मयीम्luminous
ज्योतिर्मयीम्:
विशेषण (Viśeṣaṇa)
TypeAdjective
Rootज्योतिस् + मय (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; तद्धितान्त विशेषण (मयट्): ‘made of light’
तस्मैto him
तस्मै:
सम्प्रदान (Sampradāna)
TypeNoun
Rootतद् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, चतुर्थी (Dative), एकवचन; सर्वनाम
दत्त्वाhaving given
दत्त्वा:
क्रियाविशेषण (Kriyā-viśeṣaṇa)
TypeVerb
Rootदा (धातु)
Formक्त्वान्त-अव्ययकृदन्त (Gerund), ‘having given’
क्षिप्रम्quickly
क्षिप्रम्:
क्रियाविशेषण (Kriyā-viśeṣaṇa)
TypeIndeclinable
Rootक्षिप्रम् (अव्यय)
Formकाल/रीतिवाचक-अव्यय (adverb: quickly)
तिरोदधेvanished/disappeared
तिरोदधे:
क्रिया (Kriyā)
TypeVerb
Rootतिरो-धा (धातु)
Formलिट् (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपद
क्षणात्in a moment/from a moment
क्षणात्:
अपादान (Apādāna)
TypeNoun
Rootक्षण (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, पञ्चमी (Ablative), एकवचन
ब्रह्मकपालम्Brahmā’s skull
ब्रह्मकपालम्:
कर्ता/कर्म (contextual)
TypeNoun
Rootब्रह्मन् (प्रातिपदिक) + कपाल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (Nom./Acc.), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः: ‘ब्रह्मणः कपालम्’ (Brahmā’s skull)
तत्that
तत्:
विशेष्य-संबन्ध (Referent)
TypeNoun
Rootतद् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; सर्वनाम
प्रच्युतम्fallen off
प्रच्युतम्:
क्रियाविशेषण/विशेषण (predicate)
TypeVerb
Rootप्र-च्युत (प्रातिपदिक)
Formक्त-प्रत्यय भूतकृदन्त (Past passive participle) from धातु च्यु (to fall), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; ‘fallen off’
तत्his/that
तत्:
सम्बन्ध (Sambandha)
TypeNoun
Rootतद् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, षष्ठी (Genitive), एकवचन; सर्वनाम (in compound relation)
नख-अग्रतःfrom the tip of (his) nail
नख-अग्रतः:
अपादान (Apādāna)
TypeIndeclinable
Rootनख (प्रातिपदिक) + अग्र (प्रातिपदिक) + तः (अव्यय-प्रत्यय)
Formअव्ययीभावसमास; पञ्चमी-अर्थे अव्यय (from the tip of the nail)