Shloka 53
Gaṇanātha-Parākrama (Episode of Gaṇeśa’s Martial Exploit) — Lalitopākhyāna Battle Continuation
Devanagari script
सर्वत्र द्व्यष्टसाहस्राक्षौहिण्यमत्र पोत्रिणि / एकापि शक्तिर्नैवास्ति या तर्षेण न पीडिता
Transliteration
sarvatra dvyaṣṭasāhasrākṣauhiṇyamatra potriṇi / ekāpi śaktirnaivāsti yā tarṣeṇa na pīḍitā
Translation
Everywhere here are thousands of Akṣauhiṇī armies; yet there is not a single śakti that is not oppressed by thirst.
Word by Word
सर्वत्रeverywhere
सर्वत्र:
अधिकरण (Adhikaraṇa)
TypeIndeclinable
Rootसर्वत्र (अव्यय)
Formअव्यय (क्रियाविशेषण) = indeclinable adverb ‘everywhere’
द्व्यष्टसाहस्राक्षौहिण्यम्(an army of) two-eight-thousand akṣauhiṇīs (i.e., 16,000 akṣauhiṇīs)
द्व्यष्टसाहस्राक्षौहिण्यम्:
कर्म (Karma)
TypeNoun
Rootद्वि + अष्ट + साहस्र + अक्षौहिणी (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; द्विगुसमासः (संख्यापूर्वकः)
अत्रhere
अत्र:
अधिकरण (Adhikaraṇa)
TypeIndeclinable
Rootअत्र (अव्यय)
Formअव्यय (देशवाचक) = indeclinable adverb ‘here’
पोत्रिणिin the vessel/boat-like container (potriṇi)
पोत्रिणि:
अधिकरण (Adhikaraṇa)
TypeNoun
Rootपोत्रिन् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; ‘पोत्रिन्’ इति स्थान/पात्रवाचकः (locative)
एकाeven one
एका:
विशेषण (Viśeṣaṇa)
TypeAdjective
Rootएक (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषणम्
अपिeven
अपि:
सम्बन्ध/निपात (Particle)
TypeIndeclinable
Rootअपि (अव्यय)
Formअव्यय (निपात) = particle ‘even/also’
शक्तिःpower/energy
शक्तिः:
कर्ता (Kartā)
TypeNoun
Rootशक्ति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
नnot
न:
निषेध (Negation)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formअव्यय (निषेध) = negation particle
एवindeed
एव:
अवधारण (Emphasis)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअव्यय (अवधारण) = emphatic particle ‘indeed/just’
अस्तिexists/is
अस्ति:
क्रिया (Kriyā)
TypeVerb
Rootअस् (धातु)
Formलट् (वर्तमान), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
याwhich
या:
कर्ता (Kartā)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सम्बन्धसूचक-यत् (relative pronoun)
तर्षेणby thirst
तर्षेण:
करण (Karaṇa)
TypeNoun
Rootतर्ष (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया, एकवचन; करण (instrumental)
नnot
न:
निषेध (Negation)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formअव्यय (निषेध)
पीडिताafflicted/tormented
पीडिता:
विशेषण (Viśeṣaṇa)
TypeAdjective
Rootपीड् (धातु) + क्त (प्रत्यय)
Formक्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (भूतकर्मणि/भूतकृदन्त), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘पीडिता’ = afflicted