Shloka 100
Śūnyaka-nagara Utpāta-varṇanam (Portents in the City of Śūnyaka) — Lalitāyāḥ Yātrā-śravaṇāt Bhaṇḍāsura-purālaye Kṣobhaḥ
Devanagari script
इत्याभाष्य चमूनाथं सहस्रत्रितयाधिपम् / कुटिलाक्षं महासत्त्वं स्वयं चान्तः पुरं ययौ
Transliteration
ityābhāṣya camūnāthaṃ sahasratritayādhipam / kuṭilākṣaṃ mahāsattvaṃ svayaṃ cāntaḥ puraṃ yayau
Translation
So speaking, she addressed the lord of the host, commander over three thousand—crooked-eyed, yet of great prowess—and then she herself went into the inner palace.
Word by Word
इतिthus
इति:
सम्बन्ध (Particle/निपात)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउक्त्यर्थक-निपात (quotative particle)
आभाष्यhaving addressed
आभाष्य:
क्रियाविशेषण (Adverbial/क्रियाविशेषण)
TypeVerb
Rootआ-√भाष् (धातु)
Formक्त्वान्त अव्यय (gerund/absolutive), ‘having addressed/spoken to’
चमू-नाथम्the commander of the army
चमू-नाथम्:
कर्म (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootचमू (प्रातिपदिक) + नाथ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, द्वितीया (कर्म/Accusative), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (चम्वाः नाथः)
सहस्र-त्रितय-अधिपम्lord of three thousand
सहस्र-त्रितय-अधिपम्:
कर्म (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootसहस्र (प्रातिपदिक) + त्रितय (प्रातिपदिक) + अधिप (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, द्वितीया, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (सहस्रत्रितयस्य अधिपः = three-thousands’ lord)
कुटिल-अक्षम्crooked-eyed
कुटिल-अक्षम्:
कर्म (Object-qualifier/कर्मविशेषण)
TypeAdjective
Rootकुटिल (प्रातिपदिक) + अक्ष (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, द्वितीया, एकवचन; कर्मधारयः (कुटिलम् अक्षं यस्य) विशेषणम् (to the same object)
महा-सत्त्वम्great/valiant
महा-सत्त्वम्:
कर्म (Object-qualifier/कर्मविशेषण)
TypeAdjective
Rootमहा (प्रातिपदिक) + सत्त्व (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, द्वितीया, एकवचन; कर्मधारयः; विशेषणम् (to the same object)
स्वयम्himself
स्वयम्:
क्रियाविशेषण (Adverbial/क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootस्वयम् (अव्यय)
Formअव्यय; आत्मार्थक (reflexive adverb)
चand
च:
सम्बन्ध (Conjunction/समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-निपात (conjunction)
अन्तःinside
अन्तः:
क्रियाविशेषण (Adverbial/क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootअन्तः (अव्यय)
Formअव्यय; उपसर्गसदृश/पूर्वपद-प्रयोगः, ‘inside/within’
पुरम्to the inner city/palace
पुरम्:
कर्म (Goal/कर्म)
TypeNoun
Rootपुर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे, द्वितीया (कर्म/Accusative), एकवचन; गत्यर्थे कर्म (destination)
ययौwent
ययौ:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeVerb
Root√या (धातु)
Formलिट् (परोक्षभूत/Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपदम्