Shloka 8
मोहिनी-प्रादुर्भावः (Mohinī’s Manifestation) — Narrative Prelude to the Bhandāsura Cycle
Devanagari script
सर्गादौ भगवान्ब्रह्म सृजमानो ऽखिलाः प्रजाः / न निर्वृतिरभूत्तस्य कदाचिदपि मानसे / तपश्चचार सुचिरं मनोवाक्कायकर्मभिः
Transliteration
sargādau bhagavānbrahma sṛjamāno 'khilāḥ prajāḥ / na nirvṛtirabhūttasya kadācidapi mānase / tapaścacāra suciraṃ manovākkāyakarmabhiḥ
Translation
At the dawn of creation, the Blessed Brahmā, though bringing forth all beings, never found contentment in his mind; therefore he practiced austerity for a long time with mind, speech, body, and deed.
Word by Word
सर्ग-आदौat the beginning of creation
सर्ग-आदौ:
अधिकरण (Adhikaraṇa/अधिकरण)
TypeNoun
Rootसर्ग (प्रातिपदिक) + आदि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन; तत्पुरुष-समासः (आदौ = at the beginning)
भगवान्the Lord
भगवान्:
कर्ता (Karta/कर्ता)
TypeNoun
Rootभगवत् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन
ब्रह्माBrahmā
ब्रह्मा:
कर्ता (Karta/कर्ता)
TypeNoun
Rootब्रह्मन्/ब्रह्मा (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; ‘भगवान्’ इत्यस्य समानाधिकरणम्
सृजमानःcreating
सृजमानः:
कर्ता (Karta/कर्ता)
TypeVerb
Rootसृज् (धातु)
Formवर्तमान-कृदन्त (शतृ/शानच्), परस्मैपदी; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्तरि प्रयोगः
अखिलाःall
अखिलाः:
कर्म (Karma/कर्म)
TypeAdjective
Rootअखिल (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), बहुवचन; ‘प्रजाः’ इति विशेषणम्
प्रजाःcreatures/subjects
प्रजाः:
कर्म (Karma/कर्म)
TypeNoun
Rootप्रजा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), बहुवचन
नnot
न:
सम्बन्ध/निषेध (Negation/निषेध)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formनिषेध-अव्यय (particle of negation)
निर्वृतिःcontentment/satisfaction
निर्वृतिः:
कर्ता (Karta/कर्ता)
TypeNoun
Rootनिर्वृति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन
अभूत्was/arose
अभूत्:
क्रिया (Kriyā/क्रिया)
TypeVerb
Rootभू (धातु)
Formलङ् (Imperfect/भूतकाल), परस्मैपदी; प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन
तस्यof him
तस्य:
सम्बन्ध (Sambandha/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/षष्ठी), एकवचन; सर्वनाम
कदाचित्ever/at any time
कदाचित्:
काल (Kāla/काल)
TypeIndeclinable
Rootकदाचित् (अव्यय)
Formकालवाचक-अव्यय (adverb of time)
अपिeven
अपि:
सम्बन्ध (Discourse particle/अव्ययार्थ)
TypeIndeclinable
Rootअपि (अव्यय)
Formसमुच्चय/अप्यर्थक-अव्यय (particle: even/also)
मानसेin (his) mind
मानसे:
अधिकरण (Adhikaraṇa/अधिकरण)
TypeNoun
Rootमानस (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन
तपःausterity
तपः:
कर्म (Karma/कर्म)
TypeNoun
Rootतपस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; ‘चचार’ इत्यस्य कर्म
चचारpractised/performed
चचार:
क्रिया (Kriyā/क्रिया)
TypeVerb
Rootचर् (धातु)
Formलिट् (Perfect/परोक्षभूत), परस्मैपदी; प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन
सुचिरम्for a long time
सुचिरम्:
काल (Kāla/काल)
TypeIndeclinable
Rootसुचिर (प्रातिपदिक)
Formक्रियाविशेषणरूपेण अव्ययीभूतम् (adverbial accusative: for a long time)
मनः-वाक्-काय-कर्मभिःby mind, speech, body, and actions
मनः-वाक्-काय-कर्मभिः:
करण (Karaṇa/करण)
TypeNoun
Rootमनस् (प्रातिपदिक) + वाच् (प्रातिपदिक) + काय (प्रातिपदिक) + कर्मन् (प्रातिपदिक)
Formसमाहार-द्वन्द्वः; नपुंसकलिङ्ग (समाहार), तृतीया (3rd/तृतीया), बहुवचन