Shloka 191
Vaṃśānuvārṇana and the Transition to the Fourth (Upasaṃhāra) Pada
Devanagari script
ततो रात्रिक्षये प्राप्ते प्रति बुद्धः प्रजापतिः / मनः सिसृक्षया युक्तः सर्गाय निदधे पुनः
Transliteration
tato rātrikṣaye prāpte prati buddhaḥ prajāpatiḥ / manaḥ sisṛkṣayā yuktaḥ sargāya nidadhe punaḥ
Translation
Then, when the night’s end arrives, Prajāpati awakens again; joined with the will to create, he sets his mind once more toward the work of emanation.
Word by Word
ततःthen
ततः:
Adverbial (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootततः (अव्यय)
Formअव्यय (thereafter)
रात्रिक्षयेat the end of the night
रात्रिक्षये:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootरात्रि + क्षय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (अधिकरण), एकवचन; तत्पुरुषः (रात्रेः क्षये)
प्राप्तेwhen (it) had arrived
प्राप्ते:
Adhikarana (सति-सप्तमी)
TypeAdjective
Rootप्र + आप् (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formक्त-प्रत्ययान्त भूतकृदन्त (past passive participle), पुंलिङ्ग/नपुंसक, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; सति-सप्तमी (locative absolute) — ‘when (it) had come’
प्रतिagain/back
प्रति:
Adverbial (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootप्रति (अव्यय)
Formउपसर्ग/अव्यय (preverb/adverb), अत्र ‘again/back’ अर्थे
बुद्धःawakened
बुद्धः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootबुध् (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formक्त-प्रत्ययान्त भूतकृदन्त, पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; प्रजापतिं विशेषयति
प्रजापतिःPrajāpati
प्रजापतिः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootप्रजा + पति (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
मनःmind
मनः:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootमनस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
सिसृक्षयाwith the desire to create
सिसृक्षया:
Hetu/Karana (हेतु/करण)
TypeNoun
Rootसृज् (धातु) + सन् (इच्छार्थक) → सिसृक्षा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (करण/हेतु), एकवचन; इच्छार्थक-नाम (desire to create)
युक्तःjoined/possessed (of)
युक्तः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootयुज् (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formक्त-प्रत्ययान्त भूतकृदन्त, पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; प्रजापतिं विशेषयति
सर्गायfor creation
सर्गाय:
Sampradana/Prayojana (सम्प्रदान/प्रयोजन)
TypeNoun
Rootसर्ग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, चतुर्थी-विभक्ति (सम्प्रदान/प्रयोजन), एकवचन
निदधेplaced/set/turned (it)
निदधे:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootनि + धा (धातु)
Formलिट्-लकार (Perfect), आत्मनेपद, प्रथम-पुरुष, एकवचन
पुनःagain
पुनः:
Adverbial (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootपुनः (अव्यय)
Formपुनरावृत्तिवाचक-अव्यय