Brahmanda Purana — Upodghata Pada, Shloka 176
Vaṃśānuvārṇana and the Transition to the Fourth (Upasaṃhāra) Pada
Devanagari script
असरन्त्यो व्रजन्त्यैक्यं सलिलाख्यां भजन्त्युत / आगतागतिके चैव तदा तत्सलिलं स्मृतम्
Transliteration
asarantyo vrajantyaikyaṃ salilākhyāṃ bhajantyuta / āgatāgatike caiva tadā tatsalilaṃ smṛtam
Translation
Those waters, though not flowing, merge into oneness and take the name “salila”; and that which has a coming-and-going motion (like waves) is then remembered as salila.
Word by Word
असरन्त्यःnot flowing
असरन्त्यः:
विशेषण (Qualifier)
TypeAdjective
Rootअ-सर् (धातु) + शतृ (कृदन्त)
Formवर्तमानकाले कर्तरि शतृ-प्रत्ययान्त (present active participle), स्त्रीलिङ्गे, प्रथमा (1st), बहुवचन; ‘not flowing’ (qualifying implied ‘आपः’)
व्रजन्त्यःgoing
व्रजन्त्यः:
क्रियाविशेषण/विशेषण (Participial qualifier)
TypeAdjective
Rootव्रज् (धातु) + शतृ (कृदन्त)
Formशतृ-प्रत्ययान्त वर्तमान कृदन्त, स्त्रीलिङ्गे, प्रथमा (1st), बहुवचन; ‘going’
ऐक्यम्unity; oneness
ऐक्यम्:
कर्म (Karma/Goal)
TypeNoun
Rootऐक्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे, द्वितीया (2nd), एकवचन; goal/result of motion ‘to unity’
सलिल-आख्याम्the designation ‘salila’
सलिल-आख्याम्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootसलिल (प्रातिपदिक) + आख्या (प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-तत्पुरुष ‘salilasya ākhya’; स्त्रीलिङ्गे, द्वितीया (2nd), एकवचन; object with ‘भजन्ति’ in sense ‘take/assume the name’
भजन्तिthey assume/partake
भजन्ति:
क्रिया (Verb)
TypeVerb
Rootभज् (धातु)
Formलट् (Present), परस्मैपद, प्रथमपुरुष (3rd), बहुवचन; ‘they partake/assume’
उतalso/indeed
उत:
सम्बन्ध/निपात
TypeIndeclinable
Rootउत (अव्यय)
Formनिपात (emphasis/addition)
आगत-आगतिकेin coming and going (movement)
आगत-आगतिके:
अधिकरण (Adhikaraṇa)
TypeAdjective
Rootआगत (कृदन्त-प्रातिपदिक) + आगतिक (प्रातिपदिक)
Formद्वन्द्व-समास (आगत + आगतिक); नपुंसकलिङ्गे/पुंलिङ्गे, सप्तमी (7th), एकवचन; locative ‘in coming-and-going’ i.e., in movement/flux
चand
च:
सम्बन्ध (Coordinator)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक अव्यय (conjunction)
एवindeed; just
एव:
सम्बन्ध/निपात
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअवधारण (restrictive particle)
तदाthen
तदा:
कालाधिकरण (Temporal)
TypeIndeclinable
Rootतदा (अव्यय)
Formकालवाचक अव्यय (temporal adverb)
तत्-सलिलम्that water (is) salila
तत्-सलिलम्:
कर्ता (Karta)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + सलिल (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारय-समास (demonstrative + noun) ‘that water’; नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा (1st), एकवचन; subject of ‘स्मृतम्’ (is called)
स्मृतम्is called/remembered
स्मृतम्:
क्रिया (Predicative)
TypeVerb
Rootस्मृ (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formक्त-प्रत्ययान्त भूतकर्मणि कृदन्त; नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा (1st), एकवचन; used predicatively ‘is remembered/called’