Shloka 136
Vaṃśānuvārṇana and the Transition to the Fourth (Upasaṃhāra) Pada
Devanagari script
भूय एव विवर्त्तन्ते व्याप्नुवन्तोंबरं शनैः / भौमं काष्ठेन्धनं तेजो भृशमद्भिस्तु दीप्यते
Transliteration
bhūya eva vivarttante vyāpnuvantoṃbaraṃ śanaiḥ / bhaumaṃ kāṣṭhendhanaṃ tejo bhṛśamadbhistu dīpyate
Translation
They turn back once more, slowly spreading to fill the sky. The earth-born fire, as though fed by wood as fuel, blazes fiercely through the waters.
Word by Word
भूयःagain
भूयः:
सम्बन्ध/निपात (Adverb)
TypeIndeclinable
Rootभूयस् (अव्यय/प्रातिपदिक)
Formपुनरर्थक-अव्यय (again; once more)
एवindeed
एव:
सम्बन्ध/निपात (Particle)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formनिश्चयार्थक-अव्यय (emphasis)
विवर्तन्तेturn back/revolve
विवर्तन्ते:
क्रिया (Kriyā)
TypeVerb
Rootवि-वृत्/विवृत् (धातु)
Formलट् (Present), प्रथमपुरुष, बहुवचन; आत्मनेपद; ‘turn/roll back; revolve’
व्याप्नुवन्तःspreading/pervading
व्याप्नुवन्तः:
कर्ता (Kartā/agentive participle)
TypeAdjective
Rootवि-आप् (धातु)
Formशतृ-प्रत्ययान्त वर्तमानकृदन्त (present participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; कर्तरि; agrees with implied subject (रश्मयः/ते)
अम्बरम्the sky
अम्बरम्:
कर्म (Karma/object)
TypeNoun
Rootअम्बर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (n.), द्वितीया, एकवचन
शनैःslowly
शनैः:
सम्बन्ध/निपात (Adverb)
TypeIndeclinable
Rootशनैस् (अव्यय)
Formरीतिवाचक-अव्यय (manner adverb)
भौमम्earthly/terrestrial
भौमम्:
विशेषण (Qualifier)
TypeAdjective
Rootभौम (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (n.), प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विशेषण of तेजः
काष्ठेन्धनम्wood-fuel
काष्ठेन्धनम्:
सम्बन्ध (Sambandha/apposition to तेजः)
TypeNoun
Rootकाष्ठ-इन्धन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (n.), प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; द्वन्द्व-समास (itaretara) ‘काष्ठं च इन्धनं च’ (wood and fuel)
तेजःfire/heat; radiance
तेजः:
कर्ता (Kartā/subject)
TypeNoun
Rootतेजस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (n.), प्रथमा, एकवचन
भृशम्greatly
भृशम्:
सम्बन्ध/निपात (Adverb)
TypeIndeclinable
Rootभृशम् (अव्यय)
Formपरिमाण/तीव्रतावाचक-अव्यय (intensifier)
अद्भिःby waters
अद्भिः:
करण (Karaṇa/instrument)
TypeNoun
Rootअप्/अद् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग (f.), तृतीया, बहुवचन; ‘waters’
तुindeed
तु:
सम्बन्ध/निपात (Particle)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formविशेषार्थक-अव्यय (particle)
दीप्यतेblazes/is kindled
दीप्यते:
क्रिया (Kriyā)
TypeVerb
Rootदीप्य (धातु)
Formलट् (Present), प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपद; कर्मणि/भावे प्रयोग (is kindled/blazes)