Shloka 7
Mānasasṛṣṭi-varṇana (Account of Mind-born Creation) | मानससृष्टिवर्णनम्
Devanagari script
धत्ते धर्मः प्रजाः सर्वा मनो ज्ञानकरं स्मृतम् / आकृतिः सुरुचे रूपं रुचिः श्रद्धाकरः स्मृतः
Transliteration
dhatte dharmaḥ prajāḥ sarvā mano jñānakaraṃ smṛtam / ākṛtiḥ suruce rūpaṃ ruciḥ śraddhākaraḥ smṛtaḥ
Translation
Dharma upholds all beings; the mind is remembered as the cause of knowledge. Ākṛti is the form of fair beauty, and ruci is remembered as that which awakens śraddhā—faith.
Word by Word
धत्तेholds/supports
धत्ते:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√धा (धातु)
Formलट् लकार (Present), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन
धर्मःdharma
धर्मः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootधर्म (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
प्रजाःcreatures/subjects
प्रजाः:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootप्रजा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
सर्वाःall
सर्वाः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootसर्व (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, बहुवचन; विशेषण
मनःmind
मनः:
Karta/Topic (कर्ता/विषय)
TypeNoun
Rootमनस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया विभक्ति, एकवचन; अत्र विधेय-सम्बन्धे प्रथमा (as topic)
ज्ञान-करम्producing knowledge
ज्ञान-करम्:
Predicative adjective (विधेय-विशेषण)
TypeAdjective
Rootज्ञान (प्रातिपदिक) + कर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; समासः: ज्ञानकर (तत्पुरुषः) ‘ज्ञानं करोति’
स्मृतम्is said/considered
स्मृतम्:
Predicative (विधेय)
TypeVerb
Rootस्मृत (कृदन्त, √स्मृ स्मरणे)
Formभूतकर्मणि कृदन्त (PPP), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विधेयभावे ‘कथितम्’
आकृतिःform/shape
आकृतिः:
Karta/Topic (कर्ता/विषय)
TypeNoun
Rootआकृति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
सुरुचेO fair-radiant one / in good radiance
सुरुचे:
Sambodhana/Adhikarana (सम्बोधन/अधिकरण)
TypeNoun
Rootसुरुचि (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, सप्तमी विभक्ति, एकवचन (सम्बोधन/सप्तमी-सम्बन्धः सम्भाव्यः); पाठानुसार ‘सुरुचे’ (O fair one / in good radiance)
रूपम्beauty/form
रूपम्:
Predicative (विधेय)
TypeNoun
Rootरूप (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन
रुचिःsplendour/liking
रुचिः:
Karta/Topic (कर्ता/विषय)
TypeNoun
Rootरुचि (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
श्रद्धा-करःproducing faith
श्रद्धा-करः:
Predicative adjective (विधेय-विशेषण)
TypeAdjective
Rootश्रद्धा (प्रातिपदिक) + कर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; समासः: श्रद्धाकर (तत्पुरुषः) ‘श्रद्धां करोति’
स्मृतःis said/considered
स्मृतः:
Predicative (विधेय)
TypeVerb
Rootस्मृत (कृदन्त, √स्मृ स्मरणे)
Formभूतकर्मणि कृदन्त (PPP), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन