Shloka 68
Mānasasṛṣṭi-varṇana (Account of Mind-born Creation) | मानससृष्टिवर्णनम्
Devanagari script
प्रजाः सृचेति व्यादिष्टो ब्रह्मणा नीललोहितः / सो ऽभिध्याय सतीं भार्यां निर्ममे चात्मसंभवान्
Transliteration
prajāḥ sṛceti vyādiṣṭo brahmaṇā nīlalohitaḥ / so 'bhidhyāya satīṃ bhāryāṃ nirmame cātmasaṃbhavān
Translation
Commanded by Brahmā, “Create the beings,” Nīlalohita meditated upon his virtuous wife Satī and brought forth creatures born of his own self.
Word by Word
प्रजाःcreatures; subjects
प्रजाः:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootप्रजा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (कर्म), बहुवचन
सृचcreate!
सृच:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootसृज् (धातु)
Formलोट्-लकार (imperative), मध्यम-पुरुष, एकवचन; परस्मैपद
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउद्धरण/वाक्य-समाप्ति सूचक अव्यय (quotative particle)
व्यादिष्टःwas commanded/ordered
व्यादिष्टः:
Karta (कर्ता)
TypeVerb
Rootवि-आ-दिś् (धातु) → व्यादिष्ट (कृदन्त)
Formभूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
ब्रह्मणाby Brahmā
ब्रह्मणा:
Kartr-karana (कर्तृ/करण)
TypeNoun
Rootब्रह्मन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (करण/कर्तृ-हेतु), एकवचन
नीललोहितःNīlalohita (the blue-red one)
नीललोहितः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootनील + लोहित (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्मधारय-समास (नीलश्च लोहितश्च/नीलवर्ण-लोहितवर्णः)
सःhe
सः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सर्वनाम
अभिध्यायhaving contemplated
अभिध्याय:
Purvakala-kriya (पूर्वकाल-क्रिया)
TypeVerb
Rootअभि-ध्यै (धातु) → अभिध्याय (कृदन्त)
Formक्त्वान्त अव्यय (gerund), ‘having meditated/thought’
सतीम्virtuous
सतीम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootसती (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण
भार्याम्wife
भार्याम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootभार्या (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
निर्ममेcreated; fashioned
निर्ममे:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootनिर्मा (धातु)
Formलिट्-लकार (perfect), प्रथम-पुरुष, एकवचन; आत्मनेपद
चand
च:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-बोधक अव्यय (conjunction)
आत्मसंभवान्self-born beings
आत्मसंभवान्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootआत्मन् + सम्भव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (आत्मनः सम्भवाः)