Shloka 21
Mānasasṛṣṭi-varṇana (Account of Mind-born Creation) | मानससृष्टिवर्णनम्
Devanagari script
बुद्धितः ससृजे धर्मं सर्वभूतसुखावहम् / मनसस्तु रुचिर्नाम जज्ञे जो ऽव्यक्तजन्मनः
Transliteration
buddhitaḥ sasṛje dharmaṃ sarvabhūtasukhāvaham / manasastu rucirnāma jajñe jo 'vyaktajanmanaḥ
Translation
From his buddhi Brahmā created Dharma, bestowing happiness on all beings; and from his mind was born the Prajāpati named Ruci, sprung from the Unmanifest.
Word by Word
बुद्धितःfrom (his) intellect
बुद्धितः:
अपादान (Apādāna/Source)
TypeNoun
Rootबुद्धि (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति (Ablative), एकवचन; हेत्वर्थे (as source/cause)
ससृजेcreated
ससृजे:
क्रिया (Action)
TypeVerb
Rootसृज् (धातु)
Formलिट्-लकार (Perfect), प्रथम-पुरुष, एकवचन; परस्मैपद
धर्मम्Dharma
धर्मम्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootधर्म (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
सर्व-भूत-सुख-आवहम्bringing happiness to all beings
सर्व-भूत-सुख-आवहम्:
कर्म-विशेषण (Qualifier of object)
TypeAdjective
Rootसर्व (प्रातिपदिक) + भूत (प्रातिपदिक) + सुख (प्रातिपदिक) + आवह (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास (determinative; 'bringing happiness to all beings'); पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण (धर्मम्-विशेषण)
मनसःfrom (his) mind
मनसः:
अपादान (Apādāna/Source)
TypeNoun
Rootमनस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति (Ablative) एकवचन (also possible षष्ठी; here ablative by parallelism with बुद्धितः)
तुand/but
तु:
वाक्य-सम्बन्ध (Discourse particle)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formविरोध/अन्वयार्थक-निपात (particle)
रुचिःRuci
रुचिः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootरुचि (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
नामby name
नाम:
विशेषण-सम्बन्ध (Naming/apposition marker)
TypeIndeclinable
Rootनाम (अव्यय)
Formनाम-शब्दः (indeclinable; nomen particle)
जज्ञेwas born / arose
जज्ञे:
क्रिया (Action)
TypeVerb
Rootजन् (धातु)
Formलिट्-लकार (Perfect), प्रथम-पुरुष, एकवचन; आत्मनेपद
यःwho
यः:
कर्ता (Karta/Subject; relative)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; सम्बन्ध-सर्वनाम (relative pronoun)
अव्यक्त-जन्मनःof him whose birth is unmanifest
अव्यक्त-जन्मनः:
सम्बन्ध (Genitive as adjectival)
TypeAdjective
Rootअव्यक्त (प्रातिपदिक) + जन्मन् (प्रातिपदिक)
Formबहुव्रीहि-समास (possessive: 'whose birth is unmanifest'); पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (यः-विशेषण)