Shloka 187
Varāha-uddhāraṇa and the Re-constitution of Bhū-maṇḍala
Earth after Pralaya
Devanagari script
तस्मिस्त्रेतायुगे त्वाद्ये मध्यं प्राप्ते क्रमेण तु / ततो ऽन्यां मानसीं सो ऽथ प्रजाः स्रष्टुं प्रचक्रमे
Transliteration
tasmistretāyuge tvādye madhyaṃ prāpte krameṇa tu / tato 'nyāṃ mānasīṃ so 'tha prajāḥ sraṣṭuṃ pracakrame
Translation
In that primal Tretāyuga, when in due course the middle time was reached, he then set about creating yet another mind-born progeny, to bring forth beings.
Word by Word
तस्मिन्in that
तस्मिन्:
अधिकरण (अधिकरणम्/Locative)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन
त्रेतायुगेin the Tretā age
त्रेतायुगे:
अधिकरण (Locative)
TypeNoun
Rootत्रेता-युग (प्रातिपदिक; त्रेता + युग)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन
तुbut/indeed
तु:
निपात (Particle)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formनिपात (contrast/emphasis)
आद्येin the first (part)
आद्ये:
अधिकरण (Locative qualifier)
TypeAdjective
Rootआद्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन; विशेषण
मध्यम्the middle
मध्यम्:
कर्म (Object)
TypeNoun
Rootमध्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; प्राप्ते इति कृदन्तेन सह (अध्याहृतं ‘मध्यम्’ लक्ष्य)
प्राप्तेwhen (it was) reached
प्राप्ते:
अधिकरण (सति-सप्तमी/Locative absolute)
TypeVerb
Rootप्र-आप् (धातु) + त (कृत्-प्रत्यय)
Formभूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle), नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; सति-सप्तमी (locative absolute)
क्रमेणgradually, in order
क्रमेण:
करण (Instrument/manner)
TypeNoun
Rootक्रम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/तृतीया), एकवचन; प्रकार/उपाय
तुindeed
तु:
निपात (Particle)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formनिपात (particle)
ततःthen
ततः:
क्रम (Discourse/sequence)
TypeIndeclinable
Rootततः (अव्यय)
Formक्रमवाचक-अव्यय (sequence)
अन्याम्another
अन्याम्:
कर्म (Object)
TypeAdjective
Rootअन्य (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; प्रजाम् (अध्याहृत) इति विशेषण
मानसीम्mental, mind-born
मानसीम्:
कर्म (Object qualifier)
TypeAdjective
Rootमानस (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण
सःhe
सः:
कर्ता (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन
अथthen
अथ:
क्रम (Discourse marker)
TypeIndeclinable
Rootअथ (अव्यय)
Formअनन्तरार्थक-अव्यय (then/now)
प्रजाःcreatures
प्रजाः:
कर्म (Object)
TypeNoun
Rootप्रजा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), बहुवचन
स्रष्टुम्to create
स्रष्टुम्:
प्रयोजन (Purpose)
TypeVerb
Rootसृज् (धातु) + तुमुन् (कृत्-प्रत्यय)
Formतुमुनन्त (infinitive), प्रयोजनार्थ (purpose)
प्रचक्रमेset about, began
प्रचक्रमे:
क्रिया (Verb)
TypeVerb
Rootप्र-क्रम् (धातु)
Formलिट्-लकार (Perfect), आत्मनेपद, प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन