Shloka 11
Lokakalpanā / The Ordering of the Worlds
Cosmogony and Earth’s Retrieval
Devanagari script
जलक्रीडासमुचितं वाराहं रूपमस्मरत् / उदृश्यं सर्वभूतानां वाङ्मयं ब्रह्मसंज्ञितम्
Transliteration
jalakrīḍāsamucitaṃ vārāhaṃ rūpamasmarat / udṛśyaṃ sarvabhūtānāṃ vāṅmayaṃ brahmasaṃjñitam
Translation
Then he recalled the Varāha form, fit for sport within the waters—visible to all beings, made of sacred speech, and renowned by the name of Brahman.
Word by Word
जल-क्रीडा-समुचितम्suitable for play in water
जल-क्रीडा-समुचितम्:
Karma-anvaya (कर्म-विशेषण)
TypeAdjective
Rootजल (प्रातिपदिक) + क्रीडा (प्रातिपदिक) + समुचित (कृदन्त-प्रातिपदिक; सम् + उच्/उचित)
Formतत्पुरुष-समास (जल-क्रीडायै समुचितम्); नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण (रूपस्य)
वाराहम्boar-like (Varāha)
वाराहम्:
Karma-anvaya (कर्म-विशेषण)
TypeAdjective
Rootवाराह (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण (रूपस्य)
रूपम्form
रूपम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootरूप (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; कर्म
अस्मरत्he remembered
अस्मरत्:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootस्मृ (धातु) उपसर्ग: आ-
Formलङ् (imperfect), प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद
उदृश्यम्visible / to be seen
उदृश्यम्:
Karma-anvaya (कर्म-विशेषण)
TypeAdjective
Rootउदृश्य (प्रातिपदिक; उद् + दृश्)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण; ‘दर्शनीयम्/प्रकाश्यम्’
सर्व-भूतानाम्of all beings
सर्व-भूतानाम्:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootसर्व (प्रातिपदिक) + भूत (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास (सर्वाणि भूतानि); नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी, बहुवचन; सम्बन्ध
वाङ्मयम्consisting of speech / verbal
वाङ्मयम्:
Karma-anvaya (कर्म-विशेषण)
TypeAdjective
Rootवाक् (प्रातिपदिक) + मय (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास (वाक्-मयम् = वाचा निर्मितम्/वाचात्मकम्); नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण
ब्रह्म-संज्ञितम्called ‘Brahman’
ब्रह्म-संज्ञितम्:
Karma-anvaya (कर्म-विशेषण)
TypeAdjective
Rootब्रह्मन् (प्रातिपदिक) + संज्ञित (कृदन्त-प्रातिपदिक; सम् + ज्ञा)
Formतत्पुरुष-समास (ब्रह्म इति संज्ञितम्); नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण