Brahmanda Purana — Prakriya Pada, Shloka 14
Cākṣuṣa–Vaivasvata Manvantara Transition, Deva-Gaṇa Taxonomy, and Loka-Triad Etymology
Bhūr–Antarikṣa–Dyu
Devanagari script
भू सत्तायां स्मृतो धातुस्तथासौ लोकदर्शने / भूतत्वाद्दर्शनाच्चैव भूर्लोको ऽयमभूत्ततः
Transliteration
bhū sattāyāṃ smṛto dhātustathāsau lokadarśane / bhūtatvāddarśanāccaiva bhūrloko 'yamabhūttataḥ
Translation
The root “bhū” is remembered in the sense of “existence”, and it is so known in worldly understanding. Because it is ‘bhūta’ and because it is seen, this Bhūrloka came to be.
Word by Word
भूthe root ‘bhū’
भू:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootभू (धातु)
Formधातुनिर्देश (root citation), अव्ययवत् प्रयोग (as technical term); प्रथमा एकवचन (implicit)
सत्तायाम्in the sense of existence
सत्तायाम्:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootसत्ता (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, सप्तमी (Locative), एकवचन
स्मृतःis considered/known
स्मृतः:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootस्मृ (धातु)
Formक्त-प्रत्यय (PPP), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; धातुः इत्यस्य विशेषण
धातुःroot (verbal root)
धातुः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootधातु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
तथाthus, likewise
तथा:
Sambandha (सम्बन्ध/adverbial)
TypeIndeclinable
Rootतथा (अव्यय)
Formअव्यय (adverb)
असौthat (one)
असौ:
Karta (कर्ता)
TypePronoun
Rootअसद्/अदस् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
लोक-दर्शनेin the manifestation/seeing of the world
लोक-दर्शने:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootलोक (प्रातिपदिक) + दर्शन (प्रातिपदिक)
Formसप्तमी-तत्पुरुष/उपपद-तत्पुरुष ('in the seeing/manifestation of the world'), नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन
भूतत्वात्because of being (bhūta-ness)
भूतत्वात्:
Hetu (हेतु)
TypeNoun
Rootभूतत्व (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी (Ablative), एकवचन
दर्शनात्because of (its) being seen/manifest
दर्शनात्:
Hetu (हेतु)
TypeNoun
Rootदर्शन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी, एकवचन
चand
च:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-निपात (conjunction)
एवindeed, just
एव:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअवधारण-निपात (emphatic particle)
भूःBhū
भूः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootभू (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
लोकःworld
लोकः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootलोक (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
अयम्this
अयम्:
Karta (कर्ता)
TypePronoun
Rootइदम् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
अभूत्came to be
अभूत्:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootभू (धातु) + अभि (उपसर्ग)
Formलुङ्-लकार (Aorist), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
ततःtherefore, from that
ततः:
Hetu (हेतु)
TypeIndeclinable
Rootततः (अव्यय)
Formअव्यय (ablatival adverb: 'therefore/from that')