Brahmanda Purana — Prakriya Pada, Shloka 50
युगप्रजालक्षणम् ऋषिप्रवरवर्णनं च
Yuga–Prajā-Lakṣaṇa and the Enumeration of Eminent Ṛṣis
Devanagari script
अथवार्थे परिप्राप्ते हिनो तेर्गतिकर्मणा / तथा निर्वचनं ब्रूयाद्वाक्यार्थस्यावधारणम्
Transliteration
athavārthe pariprāpte hino tergatikarmaṇā / tathā nirvacanaṃ brūyādvākyārthasyāvadhāraṇam
Translation
Or, when the meaning has been duly obtained, take the root ‘hin’ in the sense of action as movement. Thus one should state the derivation and firmly determine the meaning of the sentence.
Word by Word
अथवाor else/alternatively
अथवा:
Sambandha (सम्बन्ध/Discourse marker)
TypeIndeclinable
Rootअथवा (अव्यय)
Formविकल्पार्थक-अव्यय (disjunctive particle: ‘or else’)
अर्थेin the meaning/context
अर्थे:
Adhikarana (अधिकरण/Locative)
TypeNoun
Rootअर्थ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन
परिप्राप्तेwhen obtained/when the sense is reached
परिप्राप्ते:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeAdjective
Rootपरि + प्र + आप् (धातु) → परिप्राप्त (कृदन्त, क्त)
Formक्त-प्रत्ययान्त, पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; विशेषण (qualifier) to अर्थे
हिनःof the root ‘hi’
हिनः:
Sambandha (सम्बन्ध/Genitive)
TypeNoun
Rootहि (धातु)
Formधातु-शब्द, षष्ठी (Genitive), एकवचन
तेःof the root ‘i’ (to go)
तेः:
Sambandha (सम्बन्ध/Genitive)
TypeNoun
Rootइ (धातु) / इण् (धातु)
Formधातु-शब्द, षष्ठी, एकवचन; (traditional nirukta usage: ‘ते’ as root-form)
गतिकर्मणाby (its) motion-and-action (sense)
गतिकर्मणा:
Karana (करण/Instrument)
TypeNoun
Rootगति + कर्मन् (प्रातिपदिक)
Formद्वन्द्व-समास (copulative): गति-कर्मन्; नपुंसकलिङ्ग, तृतीया (Instrumental), एकवचन
तथाthus
तथा:
Sambandha (सम्बन्ध/Adverbial)
TypeIndeclinable
Rootतथा (अव्यय)
Formप्रकारवाचक-अव्यय (adverb: ‘thus/in that manner’)
निर्वचनम्etymological explanation/derivation
निर्वचनम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootनिर्वचन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन
ब्रूयात्one should state
ब्रूयात्:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootब्रू (धातु)
Formविधिलिङ् (Optative), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन
वाक्यार्थस्यof the sentence-meaning
वाक्यार्थस्य:
Sambandha (सम्बन्ध/Genitive)
TypeNoun
Rootवाक्य + अर्थ (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास (षष्ठी/सम्बन्ध): वाक्य-अर्थ; पुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन
अवधारणम्determination/ascertainment
अवधारणम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootअव + धृ (धातु) → अवधारण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; here appositional to निर्वचनम्