Shloka 68
ध्रुवचर्याकीर्तनं / Dhruva-caryā-kīrtana
Account of Dhruva’s Course and Related Cosmological Ordering
Devanagari script
तिर्यगूर्ध्वप्रचारो ऽसौ सुषुम्णः परिकीर्त्तितः / हरि केशः पुरस्ताद्य ऋक्षयोनिः स कीत्यते
Transliteration
tiryagūrdhvapracāro 'sau suṣumṇaḥ parikīrttitaḥ / hari keśaḥ purastādya ṛkṣayoniḥ sa kītyate
Translation
Suṣumṇā is proclaimed as moving both across and upward. That which stands in the east is called Harikeśa, and is also known as Ṛkṣayoni.
Word by Word
तिर्यक्-ऊर्ध्व-प्रचारःone whose movement is sideways and upward
तिर्यक्-ऊर्ध्व-प्रचारः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootतिर्यक् (अव्यय/प्रातिपदिक) + ऊर्ध्व (प्रातिपदिक) + प्रचार (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास (अव्ययीभाव/उपपद-भावार्थे; ‘तिर्यक् च ऊर्ध्वं च’ इति गत्यर्थ-विशेषणपूर्वकः); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
असौthat one/he
असौ:
Karta (कर्ता/Subject; apposition)
TypeNoun
Rootअसद्/अदस् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
सुषुम्णःSuṣumṇā
सुषुम्णः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootसुषुम्ण (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
परिकीर्तितःis described
परिकीर्तितः:
Karma (कर्म/Patient; implied)
TypeVerb
Rootपरि+कीर्त् (धातु) → परिकीर्तित (कृदन्त)
Formभूतकर्मणि कृदन्त (PPP); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
हरि-केशःgreen-/tawny-haired (name/epithet)
हरि-केशः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootहरि (प्रातिपदिक) + केश (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारय-समास (‘हरयः केशाः यस्य’/‘हरितकेशः’); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
पुरस्तात्in front, to the east/fore
पुरस्तात्:
Adhikarana (अधिकरण/Locative sense)
TypeIndeclinable
Rootपुरस्तात् (अव्यय)
Formअव्यय; देश/कालवाचक क्रियाविशेषण (adverb: in front/earlier)
यःwho/which
यः:
Karta (कर्ता/Relative subject)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
ऋक्ष-योनिःsource/origin of the Bear (constellation)
ऋक्ष-योनिः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootऋक्ष (प्रातिपदिक) + योनि (प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-तत्पुरुष (‘ऋक्षस्य योनिः’); स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
सःhe/that
सः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
कीर्त्यतेis called/is praised
कीर्त्यते:
Kriya (क्रिया/Predicate)
TypeVerb
Rootकीर्त् (धातु)
Formलट् (Present), आत्मनेपद, प्रथमपुरुष, एकवचन; कर्मणि प्रयोग (passive)