Shloka 60
ध्रुवचर्याकीर्तनं / Dhruva-caryā-kīrtana
Account of Dhruva’s Course and Related Cosmological Ordering
Devanagari script
जगत्प्रतापनमृते भास्करं वारितस्करम् / स एष कालश्चाग्निश्च द्वादशात्मा प्रजापतिः
Transliteration
jagatpratāpanamṛte bhāskaraṃ vāritaskaram / sa eṣa kālaścāgniśca dvādaśātmā prajāpatiḥ
Translation
Without Bhāskara who warms the world, who could restrain the thief called darkness? He indeed is Time and he is Fire—the twelve-formed Prajāpati.
Word by Word
जगत्of the world
जगत्:
Sambandha (सम्बन्ध/genitive)
TypeNoun
Rootजगत् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (Genitive), एकवचन; समासे पूर्वपदम् (of the world)
प्रतापनम्heating
प्रतापनम्:
Sambandha (सम्बन्ध; समासाङ्ग)
TypeNoun
Rootप्रतापन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; ‘heating/tormenting’
ऋतेwithout
ऋते:
Sambandha (सम्बन्ध/without)
TypeIndeclinable
Rootऋते (अव्यय)
Formविना-अर्थक-अव्यय (without)
भास्करम्the Sun
भास्करम्:
Karma (कर्म/object; ‘without’ governs)
TypeNoun
Rootभास्कर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative), एकवचन
वारितस्करम्stealer of waters
वारितस्करम्:
Visheshana (विशेषण/adjectival to ‘भास्करम्’)
TypeAdjective
Rootवारि-तस्कर (प्रातिपदिक; समास)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (वारिणः तस्करः = stealer of waters) विशेषणम् भास्करस्य
सःhe
सः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
एषःthis
एषः:
Apposition (समानाधिकरण)
TypeNoun
Rootएतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; सः इत्यस्य विशेषणवत् (this very)
कालःTime
कालः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootकाल (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
चand
च:
Sambandha (सम्बन्ध/connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-निपात
अग्निःFire
अग्निः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootअग्नि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
चand
च:
Sambandha (सम्बन्ध/connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-निपात
द्वादशात्माhaving twelve forms
द्वादशात्मा:
Visheshana (विशेषण/adjectival)
TypeAdjective
Rootद्वादश-आत्मन् (प्रातिपदिक; समास)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; बहुव्रीहिः (द्वादश आत्मानः यस्य = having twelve forms) विशेषणम् प्रजापतेः
प्रजापतिःPrajāpati (lord of creatures)
प्रजापतिः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootप्रजापति (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन