Brahmanda Purana — Prakriya Pada, Shloka 44
ध्रुवचर्याकीर्तनं / Dhruva-caryā-kīrtana
Account of Dhruva’s Course and Related Cosmological Ordering
Devanagari script
एवं रश्मिसहस्रं तु सौरं लोकार्थसाधकम् / भिद्यते ऋतुमासाद्य जलशीतोष्णनिस्रवम्
Transliteration
evaṃ raśmisahasraṃ tu sauraṃ lokārthasādhakam / bhidyate ṛtumāsādya jalaśītoṣṇanisravam
Translation
Thus the Sun’s thousand rays, working for the welfare of the worlds, on reaching the seasons become divided, sending forth in the waters the outflow of coolness and heat.
Word by Word
एवम्thus/in this way
एवम्:
Sambandha (सम्बन्ध/adverbial)
TypeIndeclinable
Rootएवम् (अव्यय)
Formप्रकारवाचक-अव्यय (adverb of manner)
रश्मि-सहस्रम्a thousand rays
रश्मि-सहस्रम्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootरश्मि (प्रातिपदिक) + सहस्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (rāśmīnām sahasram)
तुindeed/and
तु:
Sambandha (सम्बन्ध/particle)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formनिपात (particle; emphasis/contrast)
सौरम्solar
सौरम्:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootसौर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विशेषण of रश्मि-सहस्रम्
लोक-अर्थ-साधकम्accomplishing the purpose of the worlds
लोक-अर्थ-साधकम्:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootलोक (प्रातिपदिक) + अर्थ (प्रातिपदिक) + साधक (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; बहुपद-तत्पुरुष (lokānām arthaṃ sādhakam) qualifying रश्मि-सहस्रम्
भिद्यतेis divided
भिद्यते:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootभिद् (धातु)
Formलट् (Present), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; आत्मनेपद; कर्मणि/मध्यस्थ-प्रयोग (is divided/splits)
ऋतुम्the season
ऋतुम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootऋतु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; object of आसाद्य
आसाद्यhaving reached/attaining
आसाद्य:
Kriya (क्रिया-पूर्वक)
TypeIndeclinable
Rootआ + सद् (धातु) + ल्यप् (कृदन्त)
Formक्त्वान्त/ल्यबन्त अव्यय (gerund/absolutive); पूर्वकाल (having reached)
जल-शीत-उष्ण-निस्रवम्causing the outflow/production of cold and heat in water
जल-शीत-उष्ण-निस्रवम्:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootजल (प्रातिपदिक) + शीत (प्रातिपदिक) + उष्ण (प्रातिपदिक) + निस्रव (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; बहुपद-तत्पुरुष (jalasya śītoṣṇayoḥ nisravaḥ) qualifying (raśmisahasram)