Shloka 148
ध्रुवचर्याकीर्तनं / Dhruva-caryā-kīrtana
Account of Dhruva’s Course and Related Cosmological Ordering
Devanagari script
सर्वतस्तेषु विस्तीर्णो वृत्ताकार इव स्थितः / बुद्धिबूर्वं भागवता कल्पदौ संप्रवर्त्तितः
Transliteration
sarvatasteṣu vistīrṇo vṛttākāra iva sthitaḥ / buddhibūrvaṃ bhāgavatā kalpadau saṃpravarttitaḥ
Translation
It spreads everywhere among them, abiding as though in a circular form; and at the beginning of the kalpa, the Bhagavān set it in motion with wisdom.
Word by Word
सर्वतःon all sides
सर्वतः:
Desha/Avyaya (देश/अव्यय)
TypeIndeclinable
Rootसर्वतः (अव्यय)
Formअव्यय, देशवाचक (adverb: from all sides)
तेषुamong/in those
तेषु:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, पुं/नपुंसक, सप्तमी (अधिकरण), बहुवचन
विस्तीर्णःspread out/expanded
विस्तीर्णः:
Karta (कर्ता)
TypeVerb
Rootवि-स्तॄ (धातु)
Formकृदन्त (क्त-प्रत्यय, past passive participle); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
वृत्त-आकारःcircular in form
वृत्त-आकारः:
Visheshana (विशेषण)
TypeNoun
Rootवृत्त (प्रातिपदिक) + आकार (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्मधारयसमासः (वृत्तः आकारः यस्य/वृत्ताकारः)
इवas if/like
इव:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootइव (अव्यय)
Formउपमावाचक-अव्यय (particle of comparison)
स्थितःis situated/stands
स्थितः:
Karta (कर्ता)
TypeVerb
Rootस्था (धातु)
Formकृदन्त (क्त-प्रत्यय, past passive participle); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
बुद्धि-पूर्वम्with prior understanding/intelligently
बुद्धि-पूर्वम्:
Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootबुद्धि (प्रातिपदिक) + पूर्व (प्रातिपदिक)
Formअव्ययीभावसमासः; अव्ययवत् प्रयोगः (adverbial): नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन रूपेण
भागवताby the devotee/the Bhāgavata
भागवता:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootभागवत (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया (करण), एकवचन
कल्प-आदौat the beginning of the kalpa
कल्प-आदौ:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootकल्प (प्रातिपदिक) + आदि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (अधिकरण), एकवचन; तत्पुरुषसमासः (कल्पस्य आदौ)
संप्रवर्तितःwas set in motion/initiated
संप्रवर्तितः:
Karma (कर्म)
TypeVerb
Rootसम्-प्र-वृत् (धातु)
Formकृदन्त (क्त-प्रत्यय, past passive participle); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन