Shloka 63
अधोलोकवर्णनम् (Adholoka-varṇana) — Description of the Lower Worlds and Cosmographic Measures
Devanagari script
तस्माद्व्यवस्थिता रात्रिः सूर्यापेक्षमहः स्मृतम् / एवं पुष्करमध्येन यदा सर्पति भास्करः
Transliteration
tasmādvyavasthitā rātriḥ sūryāpekṣamahaḥ smṛtam / evaṃ puṣkaramadhyena yadā sarpati bhāskaraḥ
Translation
Thus night is duly established, and ‘ahaḥ’—day—is understood in dependence upon the Sun; likewise, when Bhāskara moves gliding through the midst of Puṣkara.
Word by Word
तस्मात्therefore
तस्मात्:
Hetu (हेतु)
TypeIndeclinable
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formअव्यय (निपात) ‘therefore’
व्यवस्थिताis fixed/established
व्यवस्थिता:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootवि-अव-स्था (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formक्त-प्रत्ययान्त (past passive participle) ‘established/arranged’; स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण of ‘rātriḥ’
रात्रिःnight
रात्रिः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootरात्रि (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्ता
सूर्य-अपेक्षम्dependent on the sun
सूर्य-अपेक्षम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootसूर्य (प्रातिपदिक) + अपेक्ष (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण of ‘ahaḥ’ = ‘dependent on the sun’
अहःday
अहः:
Karta (कर्ता/Predicate-noun)
TypeNoun
Rootअहन् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; अत्र प्रथमा (as subject-complement with ‘smṛtam’)
स्मृतम्is regarded
स्मृतम्:
Kriya (क्रिया/Predicative)
TypeVerb
Rootस्मृ (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formक्त-प्रत्ययान्त (PPP) used predicatively; नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘is considered/remembered’
एवम्thus
एवम्:
Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootएवम् (अव्यय)
Formअव्यय (क्रियाविशेषण)
पुष्कर-मध्येनthrough the middle of Puṣkara
पुष्कर-मध्येन:
Karana (करण/Path)
TypeNoun
Rootपुष्कर (प्रातिपदिक) + मध्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया, एकवचन; मार्ग/करण (through the middle of Puṣkara)
यदाwhen
यदा:
Kala (काल/Time)
TypeIndeclinable
Rootयदा (अव्यय)
Formअव्यय (सम्बन्धबोधक/कालवाचक) ‘when’
सर्पतिmoves/creeps
सर्पति:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootसृप् (धातु)
Formलट् (Present), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
भास्करःthe sun
भास्करः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootभास्कर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्ता