Shloka 35
अधोलोकवर्णनम् (Adholoka-varṇana) — Description of the Lower Worlds and Cosmographic Measures
Devanagari script
लोकपालोपरिष्टात्तु सर्वतो दक्षिणायने / काष्ठागतस्य सूर्यस्य गतिया तां निबोधत
Transliteration
lokapālopariṣṭāttu sarvato dakṣiṇāyane / kāṣṭhāgatasya sūryasya gatiyā tāṃ nibodhata
Translation
Above the Lokapālas, when everywhere the season of Dakṣiṇāyana prevails, understand that course of the Sun as it reaches the quarters.
Word by Word
लोकपाल-उपरिष्टात्above the Lokapālas
लोकपाल-उपरिष्टात्:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootलोकपाल (प्रातिपदिक) + उपरिष्टात् (अव्यय)
Formअव्ययीभाव-समास; उपरिष्टात् = अव्यय (adverb/postposition) ‘above’; समस्तपदम् अव्ययवत्
तुindeed/but
तु:
Sambandha (सम्बन्ध/particle)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formनिपात (particle), विरोध/विशेषार्थक ‘but/indeed’
सर्वतःon all sides
सर्वतः:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootसर्वतः (अव्यय)
Formअव्यय (adverb) ‘from all sides/everywhere’
दक्षिणायनेin the Dakṣiṇāyana (southern solstitial course)
दक्षिणायने:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootदक्षिणायन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग (usage varies), सप्तमी एकवचन (Locative singular) ‘in the southern course (of the sun)’
काष्ठ-गतस्यof (the sun) that has reached a direction/quarter
काष्ठ-गतस्य:
Sambandha (सम्बन्ध/Genitive)
TypeAdjective
Rootकाष्ठ (प्रातिपदिक) + गत (कृदन्त, √गम् धातु)
Formतत्पुरुष-समास; ‘काष्ठं गतः’ इति; षष्ठी एकवचन, पुंलिङ्ग (Genitive singular, masc.)—विशेषणम्
सूर्यस्यof the Sun
सूर्यस्य:
Sambandha (सम्बन्ध/Genitive)
TypeNoun
Rootसूर्य (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी एकवचन (Genitive singular)
गतिःmovement/course
गतिः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootगति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा एकवचन (Nominative singular)
याwhich
या:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा एकवचन (Nominative singular) सापेक्ष-सम्बन्धक (relative pronoun)
ताम्that (course)
ताम्:
Karma (कर्म/Object)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया एकवचन (Accusative singular)
निबोधतunderstand/learn
निबोधत:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootनि + √बुध् (धातु)
Formलोट् (Imperative), मध्यमपुरुष, बहुवचन; परस्मैपदम्