Shloka 144
अधोलोकवर्णनम् (Adholoka-varṇana) — Description of the Lower Worlds and Cosmographic Measures
Devanagari script
मेषति च तुलान्ते च भास्करोदयतः स्मृताः / मुहूर्त्ता दश पञ्चैव अहो रात्रिश्च तावती
Transliteration
meṣati ca tulānte ca bhāskarodayataḥ smṛtāḥ / muhūrttā daśa pañcaiva aho rātriśca tāvatī
Translation
In Meṣa and at the end of Tulā, the measure of day and night is reckoned from the Sun’s rising; then the day is fifteen muhūrtas, and the night the same.
Word by Word
मेषेin Aries (Mesha)
मेषे:
अधिकरण (location/time)
TypeNoun
Rootमेष (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/locative), एकवचन
चand
च:
सम्बन्ध (connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय (conjunction)
तुला-अन्तेat the end of Libra (Tula)
तुला-अन्ते:
अधिकरण (location/time)
TypeNoun
Rootतुला (प्रातिपदिक) + अन्त (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष: तुलायाः अन्तः (at the end of Libra)
चand
च:
सम्बन्ध (connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय (conjunction)
भास्कर-उदयतःfrom sunrise
भास्कर-उदयतः:
अपादान (source/starting point)
TypeIndeclinable
Rootभास्कर (प्रातिपदिक) + उदय (प्रातिपदिक) + तस् (तद्धित-अव्यय)
Formअव्ययीभाव (ablatival adverb): भास्करोदयात् (from sunrise/of sunrise)
स्मृताःare considered/are stated
स्मृताः:
क्रिया-समर्थ (predicate: are considered)
TypeAdjective
Rootस्मृ (धातु) → स्मृत (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formभूतकृदन्त (past passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; कर्मणि (are said/are reckoned)
मुहूर्त्ताःmuhūrtas (time-units)
मुहूर्त्ताः:
कर्ता (subject)
TypeNoun
Rootमुहूर्त (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन
दशten
दश:
विशेषण (adjectival)
TypeAdjective
Rootदश (संख्या-अव्यय/प्रातिपदिक)
Formसंख्यावाचक (numeral), अव्ययवत् प्रयोग; मुहूर्त्ताः-विशेषण
पञ्चfive
पञ्च:
विशेषण (adjectival)
TypeAdjective
Rootपञ्च (संख्या-अव्यय/प्रातिपदिक)
Formसंख्यावाचक (numeral), अव्ययवत् प्रयोग; (दश पञ्च = fifteen)
चand
च:
सम्बन्ध (connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय (conjunction)
एवindeed/just
एव:
सम्बन्ध (particle)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअवधारण (emphasis)
अहःdaytime
अहः:
कर्ता (subject)
TypeNoun
Rootअहन् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
रात्रिःnight
रात्रिः:
कर्ता (co-subject)
TypeNoun
Rootरात्रि (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
चand
च:
सम्बन्ध (connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय (conjunction)
तावतीof the same measure/that much
तावती:
विशेषण (predicate adjective)
TypeAdjective
Rootतावत् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण (to रात्रिः; sense: of that measure)