Brahmanda Purana — Prakriya Pada, Shloka 172
प्लक्षद्वीपवर्णनम्
Description of Plakṣa-dvīpa
Devanagari script
आपातालाद्दिवं यावदत्र पञ्चविधा गतिः / प्रमाणमेतज्जगत एष संसारसागरः
Transliteration
āpātālāddivaṃ yāvadatra pañcavidhā gatiḥ / pramāṇametajjagata eṣa saṃsārasāgaraḥ
Translation
From Āpātāla up to heaven there are, here, five kinds of course and movement; this is the measure of the world—this is the ocean of saṃsāra.
Word by Word
आ-पातालात्from Pātāla
आ-पातालात्:
Apadana (अपादान/source)
TypeNoun
Rootपाताल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी (5th/Ablative), एकवचन; ‘from Pātāla’; आ- (अव्यय/उपसर्गार्थ) = ‘up to/starting from’ in correlative range
दिवम्to heaven
दिवम्:
Karma (कर्म/goal as object of range)
TypeNoun
Rootदिव्/द्यौ (प्रातिपदिक; ‘heaven’)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; गत्यर्थे गन्तव्य-सीमा (goal-limit)
यावत्up to/as far as
यावत्:
Sambandha (सम्बन्ध/correlative marker)
TypeIndeclinable
Rootयावत् (अव्यय/सम्बन्ध)
Formअव्यय (correlative adverb) — ‘as far as/up to’
अत्रhere
अत्र:
Adhikarana (अधिकरण/location)
TypeIndeclinable
Rootअत्र (अव्यय)
Formअव्यय (adverb of place) — ‘here/in this (context)’
पञ्च-विधाfivefold
पञ्च-विधा:
Visheshana (विशेषण; qualifying ‘gatiḥ’)
TypeAdjective
Rootपञ्च (संख्या-प्रातिपदिक) + विध (प्रातिपदिक) → विधा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; द्विगु/संख्यापूर्वपद-समासः—पञ्च प्रकाराः यस्याः (fivefold)
गतिःmovement/course
गतिः:
Karta (कर्ता/subject)
TypeNoun
Rootगति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन
प्रमाणम्the measure/standard
प्रमाणम्:
Karta (कर्ता; predicate ‘is the measure’)
TypeNoun
Rootप्रमाण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; विधेय (predicate nominative)
एतत्this
एतत्:
Visheshya (विशेष्य; in apposition to ‘pramāṇam’)
TypeNoun
Rootएतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन
जगतःof the universe
जगतः:
Sambandha (सम्बन्ध/genitive relation)
TypeNoun
Rootजगत् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, षष्ठी (6th/Genitive), एकवचन
एषःthis
एषः:
Karta (कर्ता/subject)
TypeNoun
Rootएतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन
संसार-सागरःthe ocean of transmigration
संसार-सागरः:
Karta (कर्ता; predicate nominative to ‘eṣaḥ’)
TypeNoun
Rootसंसार (प्रातिपदिक) + सागर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः—संसारस्य सागरः