Shloka 39
कैलास-मन्दाकिनी-स्वच्छोदा-लौहित्य-सरयू-उद्गमवर्णनम्
Kailāsa and the Origins of Mandākinī, Svacchodā, Lauhitya, and Sarayū
Devanagari script
ततो विसृज्यमानायाः स्रोत स्तत्सप्तधा गतम् / तिस्रः प्ताचीमिमुखं प्रतीचीं तिस्र एव तु
Transliteration
tato visṛjyamānāyāḥ srota statsaptadhā gatam / tisraḥ ptācīmimukhaṃ pratīcīṃ tisra eva tu
Translation
Then, as she was released, the river’s current flowed forth in seven streams: three turned eastward, and three indeed went westward.
Word by Word
ततःthen; from there
ततः:
सम्बन्ध/देश-कालाधिकरण (देश-काल-सूचक)
TypeIndeclinable
Rootततः (अव्यय)
Formअव्यय; काल/क्रमवाचक (indeclinable adverb: ‘then/from there’)
विसृज्यमानायाःof (her/it) being released
विसृज्यमानायाः:
षष्ठी-सम्बन्ध (सम्बन्ध/Genitive)
TypeAdjective
Rootविसृज् (धातु) + मान (कृदन्त-प्रत्यय)
Formवर्तमानकाले कर्मणि कृदन्त (present passive participle); स्त्रीलिङ्ग, षष्ठी (6th/genitive), एकवचन; ‘being released/let loose’
स्रोतःthe stream/current
स्रोतः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootस्रोतस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/nominative), एकवचन
तत्that
तत्:
विशेषण (Adjectival)
TypeAdjective
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम; नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; ‘that’ (qualifying)
सप्तधाsevenfold; into seven parts
सप्तधा:
क्रियाविशेषण (Adverbial)
TypeIndeclinable
Rootसप्तधा (अव्यय)
Formअव्यय; प्रकारवाचक (indeclinable adverb: ‘in seven ways/into seven’)
गतम्went; became
गतम्:
कर्तृसम्बन्धी विशेषण (Predicate adjective)
TypeAdjective
Rootगम् (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formभूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle); नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; ‘gone/has gone’
तिस्रःthree (streams)
तिस्रः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootत्रि (संख्या-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), बहुवचन; ‘three’ (feminine)
प्राचीम्eastward (to the east)
प्राचीम्:
कर्म/दिशा-लक्ष्य (Goal/Direction)
TypeAdjective
Rootप्राची (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd/accusative), एकवचन; ‘eastern’ (direction)
मुखम्face; direction
मुखम्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootमुख (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; ‘face/mouth; direction’
प्रतीचीम्westward (to the west)
प्रतीचीम्:
कर्म/दिशा-लक्ष्य (Goal/Direction)
TypeAdjective
Rootप्रतीची (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; ‘western’
तिस्रःthree (streams)
तिस्रः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootत्रि (संख्या-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), बहुवचन
एवindeed; just
एव:
अवधारण (Emphasis)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअव्यय; निश्चय/अवधारण (particle of emphasis)
तुbut; and
तु:
समुच्चय/विरोध (Connector)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्यय; विरोध/अन्वय (conjunctive particle: ‘but/and’)