Brahmanda Purana — Anushanga Pada, Shloka 61
Mauneya Devagandharva–Apsaras Vamsha-Kirtana
Catalogue of Mauneya Gandharvas and Apsarases
Devanagari script
रक्ष इत्येष धातुर्यः पालने स विभाव्यते / उक्तवांश्चैष यस्मात्तु रक्षेमां मातरं स्वकाम्
Transliteration
rakṣa ityeṣa dhāturyaḥ pālane sa vibhāvyate / uktavāṃścaiṣa yasmāttu rakṣemāṃ mātaraṃ svakām
Translation
The root “rakṣ” is understood in the sense of guarding and protecting. For he had said, “I shall protect my beloved mother.”
Word by Word
रक्षprotect
रक्ष:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootरक्ष् (धातु)
Formलोट्-लकार (Imperative), मध्यमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद (protect!)
इतिthus
इति:
Vakyartha-dyotaka (वाक्यार्थद्योतक)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउद्धरण-अव्यय (quotative)
एषःthis
एषः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootएतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
धातुःverbal root
धातुः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootधातु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
यःwhich
यः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (relative pronoun)
पालनेin protection/guarding
पालने:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootपालन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन (Locative singular)
सःit/he
सः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
विभाव्यतेis considered
विभाव्यते:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootवि-भू (धातु)
Formलट्-लकार (Present), प्रथमपुरुष, एकवचन; कर्मणि-प्रयोग (Passive) आत्मनेपद (is understood/considered)
उक्तवान्having said
उक्तवान्:
Karta (कर्ता)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formक्तवतु-प्रत्ययान्त कृदन्त; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (having said)
चand
च:
Samuccaya (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक-अव्यय
एषःthis one
एषः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootएतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
यस्मात्because/from which
यस्मात्:
Hetu/Apadana (हेतु/अपादान)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसक, पञ्चमी-विभक्ति, एकवचन (Ablative singular)
तुindeed/but
तु:
Avadharana (अवधारण)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formनिपात (contrast/emphasis)
रक्षprotect
रक्ष:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootरक्ष् (धातु)
Formलोट्-लकार (Imperative), मध्यमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद
इमाम्this
इमाम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन (Accusative singular)
मातरम्mother
मातरम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootमातृ (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
स्वकाम्beloved (one’s own dear)
स्वकाम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootस्व (प्रातिपदिक) + काम (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; कर्मधारय/तत्पुरुष-प्रायः ‘स्वा कामा यस्याः/स्वकामा’ = ‘dear/desired by oneself’ (qualifying मातरम्)