Shloka 43
Vasiṣṭha-gamana
Vasiṣṭha’s Departure / The Episode of Sagara
Devanagari script
सक्रोधो ऽपि महीपतिर्गुरुवचः संभावयंस्तानरीन्धर्मस्य स्वकुलोचितस्य च तथा वेषस्य संत्यागतः / श्रौतस्मार्त्तविभिन्नकर्मनिरतान्विप्रैश्च दूरोञ्झितान्सासून्केवलमत्यजन्मृतसमानेकैकशः पार्थिवान्
Transliteration
sakrodho 'pi mahīpatirguruvacaḥ saṃbhāvayaṃstānarīndharmasya svakulocitasya ca tathā veṣasya saṃtyāgataḥ / śrautasmārttavibhinnakarmaniratānvipraiśca dūroñjhitānsāsūnkevalamatyajanmṛtasamānekaikaśaḥ pārthivān
Translation
Though wrathful, the king honored the guru’s word and spared those enemy kings; yet he made them abandon the dharma and attire befitting their line. Cut off from Śrauta and Smārta rites and cast away by the brahmins, they were left with life alone—one by one, as if already dead.
Word by Word
सक्रोधःangry (though)
सक्रोधः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootसक्रोध (प्रातिपदिक: स+क्रोध)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा, एकवचन; महीपतिः विशेषण
अपिeven/though
अपि:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootअपि (अव्यय)
Formअव्यय; अवधान/समुच्चय (even/also)
महीपतिःthe king
महीपतिः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootमहीपति (प्रातिपदिक: मही+पति)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा, एकवचन
गुरुवचःthe teacher’s word
गुरुवचः:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootगुरुवचस् (प्रातिपदिक: गुरु+वचस्)
Formनपुंसकलिङ्ग; द्वितीया, एकवचन (वचः = वचस्)
संभावयन्respecting/considering
संभावयन्:
Karta (कर्ता, participial)
TypeVerb
Rootसम्+भावय् (धातु; √भू + णिज)
Formवर्तमानकाले शतृ-प्रत्ययान्त (present participle); पुंलिङ्ग; प्रथमा, एकवचन; (respecting/considering)
तान्those
तान्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; द्वितीया, बहुवचन
अरीन्enemies
अरीन्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootअरि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; द्वितीया, बहुवचन
धर्मस्यof duty
धर्मस्य:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootधर्म (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; षष्ठी, एकवचन
स्वकुलोचितस्यbefitting his own lineage
स्वकुलोचितस्य:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootस्वकुलोचित (प्रातिपदिक: स्व+कुल+उचित)
Formपुंलिङ्ग; षष्ठी, एकवचन; धर्मस्य विशेषण
चand
च:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चय (and)
तथाlikewise
तथा:
Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootतथा (अव्यय)
Formअव्यय; प्रकारवाचक (thus/likewise)
वेषस्यof appearance/guise
वेषस्य:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootवेष (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; षष्ठी, एकवचन
संत्यागतःhe abandoned/renounced
संत्यागतः:
Kriya (क्रियासमास/participial predicate)
TypeVerb
Rootसम्+त्यज् (धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त (past participle); पुंलिङ्ग; प्रथमा, एकवचन; (सम्यक् त्यक्तः)
श्रौतस्मार्त्तविभिन्नकर्मनिरतान्Brahmins devoted to distinct śrauta and smārta rites
श्रौतस्मार्त्तविभिन्नकर्मनिरतान्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootश्रौतस्मार्त्तविभिन्नकर्मनिरत (प्रातिपदिक: श्रौत+स्मार्त्त+विभिन्न+कर्म+निरत)
Formपुंलिङ्ग; द्वितीया, बहुवचन; विप्रान् विशेषण
विप्रैःby Brahmins
विप्रैः:
Karana (करण/agent-instrument)
TypeNoun
Rootविप्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; तृतीया, बहुवचन
चand
च:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चय
दूरोञ्झितान्cast far away
दूरोञ्झितान्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootदूरोञ्झित (कृदन्त; √उञ्झ्/उत्सृज् (धातु) + क्त; दूर+उञ्झित)
Formपुंलिङ्ग; द्वितीया, बहुवचन; पार्थिवान् विशेषण
सासून्alive
सासून्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootसासु (प्रातिपदिक: स+आसु)
Formपुंलिङ्ग; द्वितीया, बहुवचन; पार्थिवान् विशेषण (with breath = alive)
केवलम्only
केवलम्:
Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootकेवलम् (अव्यय/विशेषणप्राय)
Formअव्यय; मर्यादा/न्यूनता (only/merely)
अत्यजत्he abandoned/left
अत्यजत्:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootत्यज् (धातु)
Formलङ् (Imperfect/past), परस्मैपद; प्रथमपुरुष, एकवचन
मृतसमानेas good as dead
मृतसमाने:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootमृतसमान (प्रातिपदिक: मृत+समान)
Formपुंलिङ्ग; द्वितीया, बहुवचन; पार्थिवान् विशेषण
एकैकशःone by one
एकैकशः:
Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootएकैकशः (अव्यय)
Formअव्यय; वितरणार्थक (one by one)
पार्थिवान्kings
पार्थिवान्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootपार्थिव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; द्वितीया, बहुवचन