Shloka 57
Mṛga–Mṛgī Saṃvāda: Karmakāraṇa and Pūrvajanma-kathana
The Deer and Doe Dialogue on Karma and Past Birth
Devanagari script
कृष्मस्य समतीत तु साधिकं हि शरच्छतम् / न च सिद्धिमवाप्तो ऽहं तन्मे त्वं कृपया वद
Transliteration
kṛṣmasya samatīta tu sādhikaṃ hi śaracchatam / na ca siddhimavāpto 'haṃ tanme tvaṃ kṛpayā vada
Translation
After the kṛṣma season passed, more than a hundred autumns have gone by, yet I have not attained siddhi; therefore, out of compassion, tell me the reason.
Word by Word
कृष्मस्यof Kṛṣma
कृष्मस्य:
सम्बन्ध (षष्ठी/Genitive relation)
TypeNoun
Rootकृष्म (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/Genitive), एकवचन — of Kṛṣma
समतीतम्elapsed
समतीतम्:
विशेषण (Adjectival to time-span)
TypeAdjective
Rootसम्+अति+इ (धातु) → समतीत (कृदन्त, क्त)
Formभूतकृदन्त (क्त/PPP), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया एकवचन — elapsed/passed
तुbut/indeed
तु:
सम्बन्ध (Discourse particle)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formनिपात/particle — contrast/emphasis
साधिकम्more than; exceeding
साधिकम्:
विशेषण (Adjectival to śaracchatam)
TypeAdjective
Rootसाधिक (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया एकवचन — with an excess; more than
हिindeed/for
हि:
सम्बन्ध (Discourse particle)
TypeIndeclinable
Rootहि (अव्यय)
Formनिपात/particle — reason/emphasis
शरच्छतम्a hundred autumns (years)
शरच्छतम्:
कर्म/विषय (Object/extent of time)
TypeNoun
Rootशरत्+शतम् (प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-तत्पुरुष (शरतां शतम्), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया एकवचन — a hundred autumns/years
नnot
न:
सम्बन्ध (Negation)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formनिषेध/negation particle
चand
च:
सम्बन्ध (Conjunction)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय/coordination particle
सिद्धिम्success; accomplishment
सिद्धिम्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootसिद्धि (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन — attainment/success
अवाप्तः(have) obtained
अवाप्तः:
क्रिया (Predicative verbal notion)
TypeVerb
Rootअव+आप् (धातु) → अवाप्त (कृदन्त, क्त)
Formभूतकृदन्त (क्त/PPP) used predicatively; पुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन — (I am) having obtained
अहम्I
अहम्:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootअहम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन — I
तत्that
तत्:
कर्म/विषय (Object/topic)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया एकवचन — that
मेto me/for me
मे:
सम्प्रदान (Dative/recipient)
TypeNoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, षष्ठी/चतुर्थी एकवचन (Gen./Dat. enclitic) — to/for me; my
त्वम्you
त्वम्:
कर्ता (Karta/Subject of vada)
TypeNoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, प्रथमा एकवचन — you
कृपयाwith compassion
कृपया:
करण (Instrument/means; manner)
TypeNoun
Rootकृपा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), एकवचन — with compassion
वदtell (me)
वद:
क्रिया (Action)
TypeVerb
Rootवद् (धातु)
Formलोट् (Imperative), मध्यमपुरुष (2nd person), एकवचन — speak/tell