Shloka 15
Rāja-prabodhana and Prātaḥ-kṛtya
Awakening of the King and Morning Observances
Devanagari script
तमासीनं नरपतिं महार्षिः प्रीतमानसः / उवाच रजनी व्युष्टा सुखेन तव किं नृप
Transliteration
tamāsīnaṃ narapatiṃ mahārṣiḥ prītamānasaḥ / uvāca rajanī vyuṣṭā sukhena tava kiṃ nṛpa
Translation
To the king who had taken his seat, the great seer, pleased at heart, said: “The night has passed; O king, are you at ease and well?”
Word by Word
तम्him
तम्:
कर्म (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; Pronoun, Accusative singular
आसीनम्seated
आसीनम्:
विशेषण (Qualifier/विशेषण)
TypeVerb
Rootआस् (धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (past passive participle), पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; ‘seated’
नरपतिम्the king
नरपतिम्:
कर्म (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootनर + पति (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; ‘men’s lord’
महार्षिःthe great sage
महार्षिः:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootमहा + ऋषि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; ‘great sage’
प्रीत-मानसःwith a pleased mind
प्रीत-मानसः:
विशेषण (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootप्रीत + मानस (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; ‘whose mind is pleased’
उवाचsaid
उवाच:
क्रिया (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formलिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; Parasmaipada
रजनीthe night
रजनी:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootरजनी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; Nominative singular
व्यूष्टाhas passed (dawned)
व्यूष्टा:
विशेषण (Qualifier/विशेषण)
TypeVerb
Rootवि-उष् (धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (PPP), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; रजनी-विशेषणम्; ‘dawned/spent’
सुखेनcomfortably / with ease
सुखेन:
करण (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootसुख (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन; Instrumental singular (adverbial)
तवfor you / your
तव:
सम्बन्ध (Possessor/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-विभक्ति, एकवचन; Genitive singular
किम्how? / whether
किम्:
प्रश्न (Interrogative/प्रश्न)
TypeNoun
Rootकिम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; interrogative pronoun (here adverbial ‘how?’)
नृपO king
नृप:
सम्बोधन (Address/सम्बोधन)
TypeNoun
Rootनृप (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति, एकवचन; Vocative singular