Brahmanda Purana — Anushanga Pada, Shloka 55
रामस्य पितृसेवा-तीर्थाटन-वृत्तान्तः
Rama’s filial service and ordered pilgrimage; setting for the Haihaya episode
Devanagari script
उपाग तस्त्वया तस्मात्क्रियतामद्य सत्कृतिः / इत्युक्ता मुनिना दोग्ध्री सातिथेयमशेषतः / दुदोह नृपतेराशु यद्योग्यं मुनिगौरवात्
Transliteration
upāga tastvayā tasmātkriyatāmadya satkṛtiḥ / ityuktā muninā dogdhrī sātitheyamaśeṣataḥ / dudoha nṛpaterāśu yadyogyaṃ munigauravāt
Translation
A guest has come to you; therefore, render him due honor today. Thus instructed by the muni, the milkmaid swiftly drew forth for the king all that was fitting for the guest-offering, out of reverence for the sage.
Word by Word
उपागतःhaving arrived
उपागतः:
Karta (कर्ता/वर्ण्य)
TypeVerb
Rootउप + गम् (धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त (past participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन; ‘having come/arrived’
त्वयाby you
त्वया:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formत्रिलिङ्ग, तृतीया एकवचन
तस्मात्therefore
तस्मात्:
Hetu (हेतु)
TypeIndeclinable
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formतस्मात्-रूपेण हेत्वर्थ/अपादानार्थक-अव्ययप्राय (therefore/from that reason)
क्रियताम्let (it) be done
क्रियताम्:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootकृ (धातु)
Formलोट् (imperative), कर्मणि प्रयोग (passive), प्रथमपुरुष, एकवचन; ‘let it be done’
अद्यtoday
अद्य:
Adhikarana (अधिकरण/काल)
TypeIndeclinable
Rootअद्य (अव्यय)
Formकालवाचक-अव्यय
सत्कृतिःproper reception
सत्कृतिः:
Karta (कर्ता/विधेय)
TypeNoun
Rootसत्कृति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा एकवचन; ‘honouring/reception’
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउक्त्यर्थक-अव्यय
उक्ताhaving been told
उक्ता:
Karta (कर्ता/वर्ण्य)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त (past passive participle), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा एकवचन
मुनिनाby the sage
मुनिना:
Karana (करण/कर्तृ-निर्देश)
TypeNoun
Rootमुनि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया एकवचन
दोग्ध्रीthe milkmaid
दोग्ध्री:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootदोग्ध्री (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा एकवचन
सातिथेयम्all hospitality items
सातिथेयम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootस-अतिथेय (प्रातिपदिक; समास)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया एकवचन; उपपद-तत्पुरुषः ‘अतिथेयेन सह/युक्तम्’ (all that pertains to hospitality)
अशेषतःcompletely
अशेषतः:
Sambandha (सम्बन्ध/क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootअशेषतः (अव्यय)
Formपरिमाणवाचक-अव्यय (entirely/without remainder)
दुदोहmilked
दुदोह:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootदुह् (धातु)
Formलिट् (perfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन
नृपतेःof the king
नृपतेः:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootनृपति (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी एकवचन
आशुquickly
आशु:
Sambandha (सम्बन्ध/क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootआशु (अव्यय)
Formशीघ्रार्थक-अव्यय (quickly)
यत्whatever
यत्:
Karma (कर्म/यद्-सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया एकवचन; सम्बन्धसूचक (that which)
योग्यम्suitable
योग्यम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootयोग्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया एकवचन; ‘fit/suitable’
मुनिगौरवात्out of respect for the sage
मुनिगौरवात्:
Hetu/Apadana (हेतु/अपादान)
TypeNoun
Rootमुनि-गौरव (प्रातिपदिक; समास)
Formनपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी (5th/अपादान-हेतु) एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः ‘मुनेः गौरवम्’ (reverence for the sage)