Shloka 1

श्री शुक उवाच इति भागवत: पृष्ट: क्षत्‍त्रा वार्तां प्रियाश्रयाम् । प्रतिवक्तुं न चोत्सेह औत्कण्ठ्यात्स्मारितेश्वर: ॥ १ ॥

śrī-śuka uvāca iti bhāgavataḥ pṛṣṭaḥ kṣattrā vārtāṁ priyāśrayām prativaktuṁ na cotseha autkaṇṭhyāt smāriteśvaraḥ

Śrī Śukadeva said: When Vidura asked the great devotee Uddhava to speak the messages of the dearest Lord, Śrī Kṛṣṇa, Uddhava could not reply at once, for remembrance of the Lord stirred overwhelming longing.

श्री-शुकःŚrī Śuka
श्री-शुकः:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootश्री (उपपद/विशेषण-प्रातिपदिक) + शुक (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारय-समासः (honorific + name); प्रथमा-विभक्ति (Nominative), एकवचन, पुल्लिङ्ग
उवाचsaid
उवाच:
क्रिया (Verb/action)
TypeVerb
Root√वच् (धातु)
Formलिट्-लकार (Perfect), प्रथम-पुरुष (3rd person), एकवचन, परस्मैपद
इतिthus
इति:
सम्बन्ध (Discourse marker)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formअव्ययम्; वाक्य-समाप्ति/उद्धरण-सूचक (quotative particle)
भागवतःthe devotee (Uddhava)
भागवतः:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootभागवत (प्रातिपदिक)
Formप्रथमा-विभक्ति (Nominative), एकवचन, पुल्लिङ्ग
पृष्टःhaving been asked
पृष्टः:
विशेषण (adjectival)
TypeAdjective
Rootपृष्ट (√प्रच्छ् धातु, क्त-प्रत्यय; कृदन्त)
Formक्त-प्रत्ययान्त, प्रथमा-एकवचन, पुल्लिङ्ग; विशेषणम् (bhāgavataḥ)
क्षत्राby the Kṣatriya (Vidura)
क्षत्रा:
करण (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootक्षत्र (प्रातिपदिक)
Formतृतीया-विभक्ति (Instrumental/तृतीया), एकवचन, पुल्लिङ्ग; ‘क्षत्रा’ = by the Kṣatriya (Vidura)
वार्ताम्the account/news
वार्ताम्:
कर्म (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootवार्ता (प्रातिपदिक)
Formद्वितीया-विभक्ति (Accusative), एकवचन, स्त्रीलिङ्ग
प्रिय-आश्रयाम्dear and comforting (as a refuge)
प्रिय-आश्रयाम्:
विशेषण (adjectival to object)
TypeAdjective
Rootप्रिय (प्रातिपदिक) + आश्रय (प्रातिपदिक)
Formसमासः: प्रियस्य आश्रयः/आश्रया (that which is dear as a refuge); द्वितीया-एकवचन, स्त्रीलिङ्ग; विशेषणम् (vārttām)
प्रतिवक्तुम्to reply
प्रतिवक्तुम्:
प्रयोजन (Purpose/हेतु)
TypeVerb
Rootप्रति + √वच् (धातु)
Formतुमुन्-प्रत्ययान्त (Infinitive/तुमन्त), ‘to reply’
not
:
सम्बन्ध (Negation)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formनिषेध-अव्यय (negation particle)
and
:
सम्बन्ध (Connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय (conjunction)
उत्सहेenthusiasm/ability
उत्सहे:
कर्ता-भाव (as ‘there was no ability/enthusiasm’)
TypeNoun
Rootउत्सह (प्रातिपदिक)
Formप्रथमा-विभक्ति (Nominative), एकवचन, पुल्लिङ्ग; (पाठभेदः: ‘उत्सहे’ इति प्रथमा-एकवचन-रूपम्)
औत्कण्ठ्यात्from anxious longing
औत्कण्ठ्यात्:
अपादान (Cause/Ablative)
TypeNoun
Rootऔत्कण्ठ्य (प्रातिपदिक)
Formपञ्चमी-विभक्ति (Ablative/पञ्चमी), एकवचन, नपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग-प्रयोग; कारणार्थे (cause)
स्मारित-ईश्वरःone whose Lord was brought to mind
स्मारित-ईश्वरः:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootस्मारित (√स्मृ धातु, णिच् causative + क्त; कृदन्त) + ईश्वर (प्रातिपदिक)
Formसमासः: स्मारितः ईश्वरः येन/यस्य (one whose Lord was remembered/caused to be remembered); प्रथमा-एकवचन, पुल्लिङ्ग
Ś
Śukadeva Gosvāmī
V
Vidura (Kṣattā)
U
Uddhava
Ī
Īśvara (the Supreme Lord, Śrī Kṛṣṇa)

FAQs

Because remembering the Supreme Lord stirred intense longing (viraha-bhāva) in Uddhava, leaving him too overwhelmed to speak immediately.

Kṣattā refers to Vidura, the wise minister of the Kuru dynasty, who inquires from Uddhava about the Lord and His pastimes.

It teaches that sincere remembrance (smaraṇa) of the Lord softens the heart and deepens devotion; daily Krishna-kathā and japa can gradually awaken that absorbent love.