Mantra 1

Sukta 40

Sanskrit (Devanagari)

सरस्वान्। यस्य व्रतं पशवो यन्ति सर्वे यस्य व्रत उपतिष्ठन्त आपः । यस्य व्रते पुष्टपतिर्निविष्टस्तं सरस्वन्तमवसे हवामहे

IAST Transliteration

sárasvān | yásya vratáṃ paśávo yánti sárve yásya vratá upatíṣṭhanta ā́paḥ | yásya vraté puṣṭápatiḥ níviṣṭas táṃ sárasvantam ávase havāmahé

English Translation (Griffith/Whitney)

Sarasvant—whose ordinance all cattle follow, whose ordinance the Waters attend; in whose ordinance the Lord of Nourishment is established: him, Sarasvant, for aid we invoke.

Word by Word

• सरस्वान्: O Sarasvān (the Sarasvat-possessing one)
• सरस्वान्: सम्बोधन/आह्वान (वाक्ये स्तुत्य-देवता)
• Type: Adjective (नामवत्)
• Root: सरस्वत् (प्रातिपदिक) प्रत्यय -वत्

• यस्य: whose
• यस्य: सम्बन्ध (षष्ठी-सम्बन्धः)
• Type: Pronoun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• व्रतम्: vow; ordinance; sacred rule
• व्रतम्: कर्म (यन्ति—कस्य? व्रतम्) / विषय
• Type: Noun
• Root: व्रत (प्रातिपदिक)

• पशवः: the cattle; animals
• पशवः: कर्तृ
• Type: Noun
• Root: पशु (प्रातिपदिक)

• यन्ति: go; proceed
• यन्ति: क्रिया
• Type: Verb
• Root: या (धातु) [गत्यर्थः]

• सर्वे: all
• सर्वे: विशेषण (पशवः)
• Type: Adjective
• Root: सर्व (प्रातिपदिक)

• यस्य: whose
• यस्य: सम्बन्ध (षष्ठी-सम्बन्धः)
• Type: Pronoun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• व्रते: in/at the ordinance (vow)
• व्रते: अधिकरण
• Type: Noun
• Root: व्रत (प्रातिपदिक)

• उपतिष्ठन्ते: attend upon; stand by; wait upon
• उपतिष्ठन्ते: क्रिया
• Type: Verb
• Root: उप-स्था (धातु) [सेवन/उपस्थानार्थः]

• आपः: the waters
• आपः: कर्तृ
• Type: Noun
• Root: आप् (प्रातिपदिक; बहुवचन-प्रयोगः)

• यस्य: whose
• यस्य: सम्बन्ध (षष्ठी-सम्बन्धः)
• Type: Pronoun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• व्रते: in/within the ordinance
• व्रते: अधिकरण
• Type: Noun
• Root: व्रत (प्रातिपदिक)

• पुष्टपतिः: the lord of nourishment (Pūṣṭi’s lord)
• पुष्टपतिः: कर्तृ/अस्ति-सम्बन्ध (निविष्टः इति विशेष्यः)
• Type: Noun
• Root: पुष्टि-पति (समासः: षष्ठी-तत्पुरुषः)

• निविष्टः: seated; established; settled
• निविष्टः: विशेषण (पुष्टपतिः)
• Type: Participle
• Root: नि-विश् (धातु) → निविष्ट (कृदन्त; क्त)

• तम्: him
• तम्: कर्म (हवामहे)
• Type: Pronoun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• सरस्वन्तम्: Sarasvān; the Sarasvat-possessing one
• सरस्वन्तम्: कर्म (तम्—विशेषणम्)
• Type: Adjective (नामवत्)
• Root: सरस्वत् (प्रातिपदिक) प्रत्यय -वत्

• अवसे: for help; for protection
• अवसे: सम्प्रदान (प्रयोजन/हितार्थ)
• Type: Noun
• Root: अवस् (प्रातिपदिक)

• हवामहे: we invoke; we call upon
• हवामहे: क्रिया
• Type: Verb
• Root: ह्वा (धातु) [आह्वानार्थः]

Attribution

Rishi: Traditionally Atharvanic/Angirasa attribution for this paustika complex (hymn-level ascription varies by Anukramaṇī)

Devata: Sarasvant (with the Waters and Puṣṭi/puṣṭapati as associated powers)

Chandas: Mixed/Triṣṭubh-like cadence (hymn-level metrical assignment varies in recensions)

Mantra Rasa

{"primary_rasa":"shanta","secondary_rasa":"vira","emotional_arc":"From declarative confidence in cosmic order to a calm request for aid.","listener_experience":"Stability, groundedness, and trust in a lawful abundance.","intensity":4}