Mantra 1

Sukta 49

Sanskrit (Devanagari)

अग्निस्तवः। नहि ते अग्ने तन्वः क्रूरमानंश मर्त्यः । कपिर्बभस्ति तेजनं स्वं जरायु गौरिव

IAST Transliteration

ná hí te agne tanvàḥ krūrám ānáṃśa mártyaḥ | kapír babhasti téjanaṃ sváṃ jarā́yu gáur iva

English Translation (Griffith/Whitney)

For no mortal, O Agni, hath reached the cruel (harm) against thy body. The tawny one flashes forth his own keen splendour, as a cow (casts) the afterbirth.

Word by Word

• अग्निः: Agni (fire-god)
• अग्निः: सम्बोधन/कर्तृ (स्तुत्य-देवता) — वाक्ये विषयः
• Type: Noun
• Root: अग्नि- (प्रातिपदिक) अथवा अग्नि (नाम)

• तवः: of you / your
• तवः: सम्बन्ध (genitive relation)
• Type: Pronoun
• Root: त्वद्- (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• नहि: indeed not / surely not
• नहि: वाक्य-प्रवर्तक (निषेध/निश्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: न + हि (निपातौ)

• ते: of you / your
• ते: सम्बन्ध (genitive relation)
• Type: Pronoun
• Root: त्वद्- (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• अग्ने: O Agni
• अग्ने: सम्बोधन (address)
• Type: Noun
• Root: अग्नि-

• तन्वः: of (your) body / person
• तन्वः: सम्बन्ध (genitive relation)
• Type: Noun
• Root: तनू- (स्त्रीलिङ्ग प्रातिपदिक)

• क्रूरम्: cruel, harmful
• क्रूरम्: कर्म (यद् ‘आनंश’ इत्यस्य विशेषणम्)
• Type: Adjective
• Root: क्रूर- (प्रातिपदिक)

• आनंश: harm, injury, damage
• आनंश: कर्म (यत् मर्त्यः न करोति/न प्राप्नोति इति भावः)
• Type: Noun
• Root: आ-नश् (धातु: नश्/नशँ ‘प्रापणे/नाशने’ इत्यादि; वैदिके ‘आनंश’ = ‘हानि/दुःखं/क्षतिः’ इत्यर्थे नामरूपम्)

• मर्त्यः: a mortal (man)
• मर्त्यः: कर्तृ
• Type: Noun
• Root: मर्त्य- (प्रातिपदिक)

• कपिः: the monkey; (also) a brown/reddish one (epithet)
• कपिः: कर्तृ
• Type: Noun
• Root: कपि- (प्रातिपदिक)

• बभस्ति: shines, gleams
• बभस्ति: क्रिया
• Type: Verb
• Root: भस्/भास् (धातु; वैदिके ‘बभस्ति’ = ‘दीप्यते/भासते’ इत्यर्थे)

• तेजनम्: a sharp implement; spear/arrow-like weapon
• तेजनम्: कर्म (यद् बभस्ति—यत् प्रकाशयति/दीपयति)
• Type: Noun
• Root: तेजन- (प्रातिपदिक; ‘तेजनी’/‘तेजन’ = तीक्ष्ण-उपकरणम्, बाण/शर/अङ्कुशादि)

• स्वम्: own, belonging to oneself
• स्वम्: कर्म-विशेषण
• Type: Adjective
• Root: स्व- (प्रातिपदिक)

• जरायु: afterbirth, placenta; fetal membrane
• जरायु: कर्म (उपमान/उपमेय-सम्बन्धे)
• Type: Noun
• Root: जरायु- (प्रातिपदिक)

• गौरि: a white/bright one; (as) a cow/white creature
• गौरि: कर्तृ/उपमान (इव-सम्बन्धः)
• Type: Noun/Adjective
• Root: गौरी- (प्रातिपदिक)

• इव: like, as
• इव: उपमान-सम्बन्धक
• Type: Indeclinable
• Root: इव (निपात)

Attribution

Rishi: Not specified in excerpt (Agni-stava unit)

Devata: Agni

Chandas: Anuṣṭubh-like (not fully secure from single verse excerpt)

Mantra Rasa

{"primary_rasa":"vira","secondary_rasa":"shanta","emotional_arc":"From fearless assertion of Agni’s invulnerability → to flashing protective brilliance → to cleansing release via the cow/afterbirth simile.","listener_experience":"Protected, emboldened, then relieved—as if something heavy is shed.","intensity":5}