Mantra 1
Sukta 23
Sanskrit (Devanagari)
अपां भैषज्यम्। सस्रुषीस्तदपसो दिवा नक्तं च सस्रुषीः । वरेण्यक्रतुरहमपो देवीरुप ह्वये
IAST Transliteration
apā́m bhaiṣajyám | sasruṣī́s tád apáso dívā náktaṃ ca sasruṣī́ḥ | váreṇyakratur ahám ápo devī́r úpa hvaye
English Translation (Griffith/Whitney)
The Waters’ remedy: swift-flowing are those waters—swift-flowing by day and swift-flowing by night. I, of choice resolve, call hither the divine Waters.
Word by Word
अपाम्of the waters
अपाम्:
सम्बन्ध (genitive relation)
TypeNoun
Rootअप् (प्रातिपदिक)
भैषज्यम्remedy; medicine
भैषज्यम्:
कर्म (as ‘that which is invoked/desired’) / विधेय (predicate) संदर्भे
TypeNoun
Rootभैषज्य (प्रातिपदिक) < भिषज्
सस्रुषीःswift-flowing; quickly moving
सस्रुषीः:
कर्तृ (अपः/देवीः इत्यस्य विशेषणम्)
TypeAdjective
Rootसस्रुषी (कृदन्त-प्रातिपदिक) < √सृ (सरणे) / √स्रु (स्रवणे) (वेदिक प्रयोग)
तत्that
तत्:
कर्म/विषय (यत्-तत् सम्बन्धे ‘that’)
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
अपसःwaters
अपसः:
कर्तृ (सस्रुषीः इत्यस्य आधारः)
TypeNoun
Rootअपस् (प्रातिपदिक) (वेदिक ‘waters/works’—अत्र ‘waters’)
दिवाby day
दिवा:
अधिकरण (काल)
TypeIndeclinable
Rootदिव् (अव्यय-प्रातिपदिक)
नक्तम्by night
नक्तम्:
अधिकरण (काल)
TypeIndeclinable
Rootनक्तम् (अव्यय/नपुंसक-प्रातिपदिक)
चand
च:
समुच्चय
TypeIndeclinable
Rootच
सस्रुषीःswift-flowing
सस्रुषीः:
कर्तृ (अपः/देवीः इत्यस्य विशेषणम्)
TypeAdjective
Rootसस्रुषी (कृदन्त-प्रातिपदिक) < √सृ/√स्रु (वेदिक)
वरेण्यक्रतुःhaving choice-worthy resolve/rite
वरेण्यक्रतुः:
कर्तृ (अहम् इत्यस्य विशेषणम्)
TypeAdjective
Rootवरेण्य-क्रतु (समास-प्रातिपदिक) [वरेण्य (√वृ ‘to choose’ → ‘choice-worthy’) + क्रतु ‘power/resolve/rite’]
अहम्I
अहम्:
कर्तृ
TypePronoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
अपःthe waters
अपः:
कर्म
TypeNoun
Rootअप् (प्रातिपदिक)
देवीःthe goddesses (divine ones)
देवीः:
कर्म (अपः इत्यस्य विशेषण/अप्पोजिशन)
TypeNoun
Rootदेवी (प्रातिपदिक) < देव
उपnear; towards
उप:
क्रियाविशेषण (निकटता/अभिमुखता)
TypeIndeclinable
Rootउप
ह्वयेI invoke; I call
ह्वये:
क्रिया
TypeVerb
Root√ह्वा (आह्वाने)
Attribution
Rishi: Atharvanic tradition (anonymous)
Devata: Āpas (divine Waters)
Chandas: Anuṣṭubh-like (shorter, incantatory)
Mantra Rasa
{"primary_rasa":"shanta","secondary_rasa":"adbhuta","emotional_arc":"Assurance of remedy → steady confidence → quiet invocation.","listener_experience":"Cooling relief, cleanliness, trust in a simple, ever-present healer.","intensity":3}