Mantra 1

Sukta 12

Sanskrit (Devanagari)

शत्रुनाशनम्। ५ सोम्यासः पितरः, ६ मरुतः, ७ यमसादनम्, ब्रह्म, ८ अग्निः। द्यावापृथिवी उर्व१न्तरिक्षं क्षेत्रस्य पत्न्युरुगायोऽद्भुतः । उतान्तरिक्षमुरु वातगोपं त इह तप्यन्तां मयि तप्यमाने

IAST Transliteration

dyā́vāpr̥thivī urváṃ antárikṣaṃ kṣétrasya pátny urugāyó ’dbhútaḥ | utā́ntárikṣam urú vā́tagopaṃ té ihá tápyantāṃ máyi tápyamāne ||

English Translation (Griffith/Whitney)

Heaven and Earth, the broad Mid-air; the Field’s Lady, wide-ranging, wondrous: yea, the ample atmosphere, guarded by the Wind—let those (powers) here scorch (the foes), when I am the one assailed.

Word by Word

• द्यावापृथिवी: Heaven and Earth
• द्यावापृथिवी: कर्तृ
• Type: Noun (dvandva) / Proper pair
• Root: द्यौ- (प्रातिपदिक) + पृथिवी- (प्रातिपदिक)

• उर्वन्तरिक्षम्: the broad mid-air (atmosphere)
• उर्वन्तरिक्षम्: कर्तृ (समुच्चित) / कर्म (सन्दर्भानुसार)
• Type: Noun (tatpuruṣa compound)
• Root: उर्वी- (प्रातिपदिक) + अन्तरिक्ष- (प्रातिपदिक)

• क्षेत्रस्य: of the field
• क्षेत्रस्य: सम्बन्ध (षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: क्षेत्र- (प्रातिपदिक)

• पत्नी: the mistress/consort (lady of the field)
• पत्नी: कर्तृ (समुच्चित)
• Type: Noun
• Root: पत्नी- (प्रातिपदिक)

• उरुगायः: wide-going / far-ranging
• उरुगायः: विशेषण (कर्तृ-पदस्य)
• Type: Adjective (bahuvrīhi/karma-dhāraya sense)
• Root: उरु- (प्रातिपदिक) + गाय- (प्रातिपदिक ‘गाय’/‘गायति’ से ‘गायः’ = ‘गान/स्तुति’ अथवा ‘गाय’ = ‘गौः’ से विशेषण)

• अद्भुतः: marvellous, wondrous
• अद्भुतः: विशेषण (कर्तृ-पदस्य)
• Type: Adjective
• Root: अद्भुत- (प्रातिपदिक)

• उत: and also
• उत: सम्बन्ध/समुच्चय
• Type: Indeclinable
• Root: उत (निपात)

• अन्तरिक्षम्: the atmosphere, mid-air
• अन्तरिक्षम्: कर्तृ (समुच्चित) / कर्म (सन्दर्भानुसार)
• Type: Noun
• Root: अन्तरिक्ष- (प्रातिपदिक)

• उरु: broad, wide
• उरु: विशेषण
• Type: Adjective
• Root: उरु- (प्रातिपदिक)

• वातगोपम्: guarded/protected by the wind
• वातगोपम्: विशेषण
• Type: Adjective/Noun (tatpuruṣa compound)
• Root: वात- (प्रातिपदिक) + गोप- (प्रातिपदिक)

• ते: they (those)
• ते: कर्तृ
• Type: Pronoun
• Root: तद् (सर्वनाम)

• इह: here
• इह: अधिकरण
• Type: Indeclinable
• Root: इह (अव्यय)

• तप्यन्ताम्: let them be heated / let them suffer
• तप्यन्ताम्: क्रिया
• Type: Verb
• Root: तप् (धातु)

• मयि: in me / upon me
• मयि: अधिकरण
• Type: Pronoun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम)

• तप्यमाने: while (I am) being heated / suffering
• तप्यमाने: अधिकरण (सप्तमी-सम्बन्धः; ‘when/while being heated’)
• Type: Verbal adjective (present participle)
• Root: तप् (धातु)

Attribution

Rishi: Atharvanic tradition (attribution varies by anukramaṇī; commonly classed under Atharvan/Āṅgirasa protective charms)

Devata: Dyāvāpr̥thivī and Antárikṣa (cosmic regions) with Vāta as guardian; also the personified Kṣetrasya Patnī (Field’s Lady)

Chandas: Tr̥ṣṭubh-like cadence (mixed/irregular in Atharvanic transmission; requires metrical verification against pada counts)

Mantra Rasa

{"primary_rasa":"raudra","secondary_rasa":"bhayankara","emotional_arc":"From being assailed to summoning vast defenders and turning the heat outward.","listener_experience":"Awe and fierce protection; the world feels allied against the attacker.","intensity":8}