Mantra 1
Sukta 63
Sanskrit (Devanagari)
आयुर्वर्धनम्। उत् तिष्ठ ब्रह्मणस्पते देवान् यज्ञेन बोधय । आयुः प्राणं प्रजां पशून् कीर्तिं यजमानं च वर्धय
IAST Transliteration
āyúrvardhanam | út tiṣṭha brahmaṇas-pate devā́n yajñéna bodhaya | ā́yuḥ prāṇáṃ prajā́ṃ paśū́n kīrtíṃ yájamānaṃ ca vardhaya
English Translation (Griffith/Whitney)
Increase of life! Arise, O Lord of Prayer; with sacrifice awaken the gods. Increase life and breath, offspring and cattle, fame, and the sacrificer besides.
Word by Word
आयुःlife-span, vitality
आयुः:
कर्म (वर्धय इत्यस्य)
TypeNoun
Rootआयुस् (प्रातिपदिक)
वर्धनम्increase, augmentation
वर्धनम्:
विशेषण/विधेय (आयुः इत्यस्य)
TypeNoun
Rootवर्ध् (धातु) → वर्धन (कृदन्त-प्रातिपदिक)
उत्up, forth (as a preverb)
उत्:
—
TypeIndeclinable
Rootउत् (उपसर्ग/अव्यय)
तिष्ठstand up; arise
तिष्ठ:
—
TypeVerb
Rootस्था (धातु) → तिष्ठ (लोट्)
ब्रह्मणस्of prayer/sacred utterance (brahman)
ब्रह्मणस्:
सम्बन्ध (पतेः)
TypeNoun
Rootब्रह्मन् (प्रातिपदिक)
पतेO lord/master
पते:
सम्बोधन
TypeNoun
Rootपति (प्रातिपदिक)
देवान्the gods
देवान्:
कर्म (बोधय इत्यस्य)
TypeNoun
Rootदेव (प्रातिपदिक)
यज्ञेनby/with the sacrifice
यज्ञेन:
करण (बोधय इत्यस्य)
TypeNoun
Rootयज्ञ (प्रातिपदिक)
बोधयawaken; rouse; cause to notice
बोधय:
—
TypeVerb
Rootबुध् (धातु) → बोधय (णिच्) (लोट्)
आयुःlife-span
आयुः:
कर्म (वर्धय इत्यस्य)
TypeNoun
Rootआयुस् (प्रातिपदिक)
प्राणम्breath; vital force
प्राणम्:
कर्म (वर्धय इत्यस्य)
TypeNoun
Rootप्राण (प्रातिपदिक)
प्रजाम्offspring; progeny
प्रजाम्:
कर्म (वर्धय इत्यस्य)
TypeNoun
Rootप्रजा (प्रातिपदिक)
पशून्cattle; livestock
पशून्:
कर्म (वर्धय इत्यस्य)
TypeNoun
Rootपशु (प्रातिपदिक)
कीर्तिम्fame; renown
कीर्तिम्:
कर्म (वर्धय इत्यस्य)
TypeNoun
Rootकीर्ति (प्रातिपदिक)
यजमानम्the sacrificer; patron
यजमानम्:
कर्म (वर्धय इत्यस्य)
TypeNoun
Rootयजमान (प्रातिपदिक)
चand
च:
—
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
वर्धयincrease; make grow
वर्धय:
—
TypeVerb
Rootवर्ध् (धातु) → वर्धय (णिच्) (लोट्)
Attribution
Rishi: Atharvanic tradition (late book; specific ṛṣi attribution varies by anukramaṇī)
Devata: Brahmaṇaspati (Bṛhaspati)
Chandas: Anuṣṭubh-like
Mantra Rasa
{"primary_rasa":"vira","secondary_rasa":"shanta","emotional_arc":"From summons (arise!) to expansive blessing (increase!).","listener_experience":"Uplift, readiness, steadiness of breath and purpose.","intensity":5}