Mantra 17
Sukta 14
Sanskrit (Devanagari)
स यदूर्ध्वां दिशमनु व्यचलद् बृहस्पतिर्भूत्वानुव्यऽचलद् वषट्कारमन्नादं कृत्वा
IAST Transliteration
sá yád ūrdhvā́ṁ díśam ánu vy ácalad bṛ́haspátir bhūtvā́nu vy àcalad vaṣaṭ-kā́ram annā́daṁ kṛtvā́
English Translation (Griffith/Whitney)
When he moved forth along the upward quarter, having become Bṛhaspati he moved forth accordingly, having made the Vaṣaṭ-call a food-eater.
Word by Word
सःhe / that one
सः:
कर्तृ (अनुव्यचलत् इत्यस्य)
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) → स
यत्when / as
यत्:
अव्यय-सम्बन्ध (काल/निमित्त-सूचक)
TypePronoun
Rootयद् (सम्बन्ध-सर्वनाम)
ऊर्ध्वाम्upward
ऊर्ध्वाम्:
कर्म (दिशम् इत्यस्य विशेषणम्)
TypeAdjective
Rootऊर्ध्व (प्रातिपदिक)
दिशम्direction
दिशम्:
कर्म (अनु…व्यचलत्—‘followed/moved along’)
TypeNoun
Rootदिश् (प्रातिपदिक) ‘direction’
अनुalong, after, following
अनु:
क्रियाविशेषण (अनुगमन/अनुसरण-अर्थे)
TypeIndeclinable
Rootअनु (उपसर्ग/अव्यय)
व्यचलत्moved forth / proceeded
व्यचलत्:
क्रिया (मुख्या)
TypeVerb
Rootचल् (धातु) + वि (उपसर्ग)
बृहस्पतिःBṛhaspati
बृहस्पतिः:
कर्तृ (भूत्वा…अनुव्यचलत् इत्यस्य)
TypeNoun
Rootबृहस्पति (प्रातिपदिक; देवता-नाम)
भूत्वाhaving become
भूत्वा:
क्रियासम्बन्ध (पूर्वकत्वे)
TypeVerb (absolutive)
Rootभू (धातु) → भूत्वा
अनुalong, after
अनु:
क्रियाविशेषण
TypeIndeclinable
Rootअनु (उपसर्ग/अव्यय)
व्यचलत्moved along / followed
व्यचलत्:
क्रिया
TypeVerb
Rootचल् (धातु) + वि (उपसर्ग)
वषट्कारम्the vaṣaṭ-call (ritual exclamation)
वषट्कारम्:
कर्म (कृत्वा इत्यस्य)
TypeNoun
Rootवषट्कार (प्रातिपदिक)
अन्नादम्food-eater; eater of food
अन्नादम्:
कर्म (कृत्वा इत्यस्य; वषट्कारम् इत्यस्य विशेषण/समनाधिकरण)
TypeNoun/Adjective
Rootअन्नाद (प्रातिपदिक; ‘food-eater/consumer’)
कृत्वाhaving made
कृत्वा:
क्रियासम्बन्ध (पूर्वकत्वे)
TypeVerb (absolutive)
Rootकृ (धातु) → कृत्वा
Attribution
Rishi: Anonymous/Brāhmaṇa-style Atharvanic exposition (AV 15).
Devata: Bṛhaspati; Vaṣaṭ-call as personified ritual speech.
Chandas: Prose-like brāhmaṇa cadence.
Mantra Rasa
{"primary_rasa":"adbhuta","secondary_rasa":"shanta","emotional_arc":"From movement/ascension to secured completion and satiation.","listener_experience":"A sense of ritual mastery: words become power, power becomes food.","intensity":4}