Previous Sutra
Next Sutra

Sutra 18

पितापुत्रयोर्दम्पत्योर्भ्रातृभगिन्योर्मातुलभगिनेययोः शिष्याचार्ययोर्वा परस्परमपतितं त्यजतः सार्थाभिप्रयातं ग्राममध्ये वा त्यजतः पूर्वः साहसदण्डः कान्तारे मध्यमः तन्निमित्तं भ्रेषयत उत्तमः सहप्रस्थायिष्वन्येष्वर्धदण्डाः ॥ कZ_०३.२०.१८ ॥

pitāputrayordampatyorbhrātṛbhaginyormātulabhagineyayoḥ śiṣyācāryayorvā parasparamapatitaṃ tyajataḥ sārthābhiprayātaṃ grāmamadhye vā tyajataḥ pūrvaḥ sāhasadaṇḍaḥ kāntāre madhyamaḥ tannimittaṃ bhreṣayata uttamaḥ sahaprasthāyiṣvanyeṣvardhadaṇḍāḥ

If a father and son, spouses, brother and sister, maternal uncle and sister’s son, or student and teacher abandon one another without justification; or if one abandons a member of a caravan or a person who has set out with the caravan, or abandons someone within a village—the lowest sāhasa fine applies; in wilderness/forest terrain, the middle grade applies; if the abandonment results in death, the highest grade applies. For other co-travellers, the penalty is half.

पिताfather
पिता:
TypeNoun
Rootपितृ
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा-एकवचनम्
पुत्रयोःof father and son / between father and son (genitive dual)
पुत्रयोः:
TypeNoun
Rootपुत्र
Formपुंलिङ्गः, षष्ठी-द्विवचनम्
दम्पत्योःof husband and wife / between spouses
दम्पत्योः:
TypeNoun
Rootदम्पती
Formपुंलिङ्गः (दम्पती-शब्दः), षष्ठी-द्विवचनम्
भ्रातृbrother
भ्रातृ:
TypeNoun
Rootभ्रातृ
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा-एकवचनम् (समाहार-निर्देशे द्वन्द्वस्य पूर्वपद-रूपम्)
भगिन्योःof brother and sister / between brother and sister
भगिन्योः:
TypeNoun
Rootभगिनी
Formस्त्रीलिङ्गः, षष्ठी-द्विवचनम्
मातुलmaternal uncle
मातुल:
TypeNoun
Rootमातुल
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा-एकवचनम् (समाहार-निर्देशे)
भगिनेययोःof maternal uncle and sister’s son / between maternal uncle and nephew
भगिनेययोः:
TypeNoun
Rootभगिनेय
Formपुंलिङ्गः, षष्ठी-द्विवचनम्
शिष्यstudent
शिष्य:
TypeNoun
Rootशिष्य
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा-एकवचनम् (समाहार-निर्देशे)
आचार्ययोःof student and teacher / between student and teacher
आचार्ययोः:
TypeNoun
Rootआचार्य
Formपुंलिङ्गः, षष्ठी-द्विवचनम्
वाor
वा:
TypeParticle
Rootवा
Formनिपातः (विकल्पार्थकः)
परस्परम्mutually; each other
परस्परम्:
TypeAdverb
Rootपरस्पर
Formअव्ययम्
अपतितम्one who has not fallen (from duty/virtue); not degraded
अपतितम्:
TypeParticiple
Rootपत् (अप + पत्)
Formकृदन्तः (क्त), नपुंसकलिङ्गः, द्वितीया-एकवचनम्; ‘अपतित’ = न पतितम्/न भ्रष्टम् (अधर्मे न पतितम्)
त्यजतः(the two) abandon/leave
त्यजतः:
TypeVerb
Rootत्यज्
Formलट्, परस्मैपदम्, प्रथमपुरुषः, द्विवचनम् (युगलयोः कर्तरि)
सार्थa caravan; travelling company
सार्थ:
TypeNoun
Rootसार्थ
Formपुंलिङ्गः, द्वितीया-एकवचनम्
अभिप्रयातम्one who has set out; a departing traveller
अभिप्रयातम्:
TypeParticiple
Rootया (अभि + प्र + या)
Formकृदन्तः (क्त), पुंलिङ्गः, द्वितीया-एकवचनम्; ‘अभिप्रयात’ = प्रस्थितम्/गतम्
ग्रामvillage
ग्राम:
TypeNoun
Rootग्राम
Formपुंलिङ्गः, सप्तमी-एकवचनस्य पूर्वपद-रूपम् (ग्राममध्ये)
मध्येin the middle; within
मध्ये:
TypeNoun
Rootमध्य
Formनपुंसकलिङ्गः, सप्तमी-एकवचनम् (अधिकरणे)
वाor
वा:
TypeParticle
Rootवा
Formनिपातः (विकल्पार्थकः)
त्यजतः(the two) abandon/leave
त्यजतः:
TypeVerb
Rootत्यज्
Formलट्, परस्मैपदम्, प्रथमपुरुषः, द्विवचनम्
पूर्वःthe first (grade)
पूर्वः:
TypeAdjective
Rootपूर्व
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा-एकवचनम् (दण्डस्य विशेषणम्)
साहसviolence; forcible wrongdoing
साहस:
TypeNoun
Rootसाहस
Formनपुंसकलिङ्गः, प्रथमा-एकवचनम्; दण्ड-समासे पूर्वपदम्
दण्डःpenalty; fine
दण्डः:
TypeNoun
Rootदण्ड
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा-एकवचनम्; ‘साहसदण्डः’ = साहसस्य दण्डः
कान्तारेin a wilderness/forest (on a lonely route)
कान्तारे:
TypeNoun
Rootकान्तार
Formनपुंसकलिङ्गः, सप्तमी-एकवचनम् (अधिकरणे)
मध्यमःthe middle (grade)
मध्यमः:
TypeAdjective
Rootमध्यम
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा-एकवचनम् (दण्डस्य विशेषणम्)
तत्for that; on that account
तत्:
TypePronoun
Rootतद्
Formनपुंसकलिङ्गः, तृतीया-एकवचनम् (हेतौ/निमित्ते)
निमित्तम्cause; reason
निमित्तम्:
TypeNoun
Rootनिमित्त
Formनपुंसकलिङ्गः, द्वितीया-एकवचनम् (अव्ययीभावार्थे ‘तन्निमित्तम्’ = तस्य निमित्तेन)
भ्रेषयतः(the two) cause harm/loss; ruin (someone)
भ्रेषयतः:
TypeVerb
Rootभ्रंश् (भ्रेषय- = causative)
Formणिच्-प्रयोगः (कारयति), लट्, परस्मैपदम्, प्रथमपुरुषः, द्विवचनम्; ‘भ्रेषयति’ = नाशयति/विनाशयति/विपत्तिं नयति
उत्तमःthe highest (grade)
उत्तमः:
TypeAdjective
Rootउत्तम
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा-एकवचनम् (दण्डस्य विशेषणम्)
सहtogether with
सह:
TypePreverb/Adverb
Rootसह
Formअव्ययम् (सह-सम्बन्धे)
प्रस्थायिषुamong co-travellers; in the case of fellow travellers
प्रस्थायिषु:
TypeNoun
Rootप्रस्था (प्र + स्था)
Formपुंलिङ्गः, सप्तमी-बहुवचनम्; ‘प्रस्थायिन्’/‘प्रस्थायि’ = सहयात्री (travelling companion)
अन्येषुin other (cases/persons)
अन्येषु:
TypePronoun/Adjective
Rootअन्य
Formपुंलिङ्गः, सप्तमी-बहुवचनम्
अर्धhalf
अर्ध:
TypeNoun/Adjective
Rootअर्ध
Formनपुंसकलिङ्गः, प्रथमा-एकवचनम्; दण्ड-समासे पूर्वपदम्
दण्डाःhalf-penalties; fines at half rate
दण्डाः:
TypeNoun
Rootदण्ड
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा-बहुवचनम्; ‘अर्धदण्डाः’ = अर्धो दण्डः (येषां ते) / अर्धदण्ड-प्रमाणाः दण्डाः
F
family members
T
teacher and student
C
caravan members
C
co-travellers

FAQs

Because abandonment there predictably increases risk of harm; punishment is calibrated to environmental danger (risk-weighted deterrence).

To codify heightened duty-of-care where dependency and trust are structurally expected (family, pedagogy, caravan travel).