Previous Sutra
Next Sutra

Sutra 10

प्रचारचरित्रसंस्थानान्यनुपलभमानो हि प्रकृतः समुदयमज्ञानेन परिहापयति उत्थानक्लेशासहत्वादालस्येन शब्दादिष्विन्द्रियार्थेषु प्रसक्तः प्रमादेन संक्रोशाधर्मानर्थभीरुभायेन कार्यार्थिष्वनुग्रहबुद्धिः कामेन हिंसाबुद्धिः कोपेन विद्याद्रव्यवल्लभापाश्रयाद्दर्पेण तुलामानतर्कगणितान्तरोपधानाल्लोभेन ॥ कZ_०२.७.१० ॥

pracāracaritrasaṃsthānāny anupalabhamāno hi prakṛtaḥ samudayam ajñānena parihāpayati; utthānakleśāsahatvād ālasyena, śabdādiṣv indriyārtheṣu prasaktaḥ pramādena, saṃkrośādharmānarthabhīrubhāyena, kāryārthiṣv anugrahabuddhiḥ kāmena, hiṃsābuddhiḥ kopena, vidyādravyavallabhāpāśrayād darpeṇa, tulāmānatarkagaṇitāntaropadhānāl lobhena.

An official who fails to ascertain movements/field activity, conduct, and operational condition causes loss to collective revenue through ignorance; through laziness, from inability to endure the effort of rising to duty; through negligence, being absorbed in sense-objects such as sounds; through fear—of public outcry, of illegality, or of harmful consequences; through desire, showing undue favor to petitioners; through anger, developing a tendency to harm; through arrogance, relying on favorites and on the supports of learning and wealth; and through greed, by falsifying weights and measures and by manipulating reasoning and calculations through concealed discrepancies.

प्रचारmovement; reconnaissance; circulation (of agents)
प्रचार:
TypeNoun
Root√चर्
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन (समासाङ्ग)
चरित्रconduct; behaviour; character
चरित्र:
TypeNoun
Rootचरित्र
Formनपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन (समासाङ्ग)
संस्थानानिarrangements; establishments; dispositions
संस्थानानि:
TypeNoun
Rootसंस्थान
Formनपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया बहुवचन
अनुपलभमानःnot finding; failing to obtain/notice
अनुपलभमानः:
TypeVerb (participle)
Rootअनु-उप-√लभ्
Formवर्तमानकाले शतृ-प्रत्ययान्त कृदन्त; परस्मैपदी; प्रथमा एकवचन; पुंलिङ्ग (कर्ता)
हिindeed; for
हि:
TypeParticle
Rootहि
Formनिपात
प्रकृतःa constituent (of the state); an official/element by nature
प्रकृतः:
TypeNoun/Adjective
Rootप्रकृत
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा एकवचन; ‘प्रकृत’ = स्वभावतः/प्रकृतिजन्यः; here ‘one of the prakṛtis’ (ministerial constituent)
समुदयम्income; revenue; accumulation
समुदयम्:
TypeNoun
Rootसमुदय
Formपुंलिङ्ग; द्वितीया एकवचन (कर्म)
अज्ञानेनthrough ignorance
अज्ञानेन:
TypeNoun
Rootअज्ञान
Formनपुंसकलिङ्ग; तृतीया एकवचन (करण)
परिहापयतिcauses to diminish; wastes; makes decline
परिहापयति:
TypeVerb
Rootपरि-√हा (caus.)
Formलट्; परस्मैपद; प्रथमपुरुष एकवचन; हेतुमति (णिच्) causative
उत्थानeffort; initiative; exertion
उत्थान:
TypeNoun
Rootउत्थान
Formनपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन (समासाङ्ग)
क्लेशhardship; toil
क्लेश:
TypeNoun
Rootक्लेश
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन (समासाङ्ग)
असहत्वात्because of inability to endure
असहत्वात्:
TypeNoun
Rootअसहत्व
Formनपुंसकलिङ्ग; पञ्चमी एकवचन (हेतु/कारण)
आलस्येनthrough laziness
आलस्येन:
TypeNoun
Rootआलस्य
Formनपुंसकलिङ्ग; तृतीया एकवचन
शब्दादिषुin sound and the like (sense-objects)
शब्दादिषु:
TypeNoun
Rootशब्द
Formपुंलिङ्ग; सप्तमी बहुवचन; ‘आदि’ समाहारार्थक; ‘शब्द-आदि’ = sound etc.
इन्द्रियार्थेषुin the objects of the senses
इन्द्रियार्थेषु:
TypeNoun
Rootइन्द्रियार्थ
Formपुंलिङ्ग; सप्तमी बहुवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (इन्द्रियाणाम् अर्थाः)
प्रसक्तःattached; engrossed
प्रसक्तः:
TypeVerb (participle)
Rootप्र-√सञ्ज्
Formभूतकाले क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त; प्रथमा एकवचन; पुंलिङ्ग
प्रमादेनthrough negligence; carelessness
प्रमादेन:
TypeNoun
Rootप्रमाद
Formपुंलिङ्ग; तृतीया एकवचन
संक्रोशoutcry; clamour
संक्रोश:
TypeNoun
Rootसंक्रोश
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन (समासाङ्ग)
अधर्मunrighteousness; illegality
अधर्म:
TypeNoun
Rootअधर्म
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन (समासाङ्ग)
अनर्थharm; misfortune; loss
अनर्थ:
TypeNoun
Rootअनर्थ
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन (समासाङ्ग)
भीरुfearful; timid
भीरु:
TypeAdjective
Rootभीरु
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा एकवचन (समासाङ्ग)
भायेनthrough fear
भायेन:
TypeNoun
Rootभय
Formनपुंसकलिङ्ग; तृतीया एकवचन
कार्यार्थिषुamong those seeking official action; petitioners
कार्यार्थिषु:
TypeNoun
Rootकार्यार्थिन्
Formपुंलिङ्ग; सप्तमी बहुवचन; ‘कार्य-आर्थिन्’ = कार्यम् अर्थयते इति (those seeking official action)
अनुग्रहबुद्धिःa disposition to show favour; favouritism
अनुग्रहबुद्धिः:
TypeNoun
Rootअनुग्रहबुद्धि
Formस्त्रीलिङ्ग; प्रथमा एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (अनुग्रहस्य बुद्धिः)
कामेनthrough desire; lust
कामेन:
TypeNoun
Rootकाम
Formपुंलिङ्ग; तृतीया एकवचन
हिंसाबुद्धिःa disposition to harm; cruelty
हिंसाबुद्धिः:
TypeNoun
Rootहिंसाबुद्धि
Formस्त्रीलिङ्ग; प्रथमा एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (हिंसायाः बुद्धिः)
कोपेनthrough anger
कोपेन:
TypeNoun
Rootकोप
Formपुंलिङ्ग; तृतीया एकवचन
विद्याlearning; knowledge
विद्या:
TypeNoun
Rootविद्या
Formस्त्रीलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन (समासाङ्ग)
द्रव्यwealth; money; valuables
द्रव्य:
TypeNoun
Rootद्रव्य
Formनपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन (समासाङ्ग)
वल्लभfavourite; beloved person
वल्लभ:
TypeNoun/Adjective
Rootवल्लभ
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन (समासाङ्ग)
अपाश्रयात्because of improper dependence/association
अपाश्रयात्:
TypeNoun
Rootअप-आश्रय
Formपुंलिङ्ग; पञ्चमी एकवचन (हेतु)
दर्पेणthrough arrogance; pride
दर्पेण:
TypeNoun
Rootदर्प
Formपुंलिङ्ग; तृतीया एकवचन
तुलाbalance; weighing scale; standard weight
तुला:
TypeNoun
Rootतुला
Formस्त्रीलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन (समासाङ्ग)
मानmeasure; measurement
मान:
TypeNoun
Rootमान
Formनपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन (समासाङ्ग)
तर्कreasoning; logic
तर्क:
TypeNoun
Rootतर्क
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन (समासाङ्ग)
गणितcalculation; arithmetic; accounting
गणित:
TypeNoun
Rootगणित
Formनपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन (समासाङ्ग)
अन्तरोपधानात्because of secret concealment; hidden falsification
अन्तरोपधानात्:
TypeNoun
Rootअन्तर-उपधान
Formनपुंसकलिङ्ग; पञ्चमी एकवचन (हेतु); कर्मधारय/तत्पुरुष: ‘अन्तरम्’ (secret) + ‘उपधान’ (concealment)
लोभेनthrough greed
लोभेन:
TypeNoun
Rootलोभ
Formपुंलिङ्ग; तृतीया एकवचन
P
prakṛta (official/employee)
K
kāryārthin (petitioner)

FAQs

Kauṭilya links revenue loss to predictable behavioral drivers; governance must therefore monitor both processes (movement, status, accounts) and character/temptations that generate fraud.

Manipulation of weights and measures (tulā-māna) and accounting/calculation tricks with concealed discrepancies (gaṇitāntaropadhāna), i.e., quantitative falsification.