Previous Sutra
Next Sutra

Sutra 5

सामुद्रहस्त्यश्वपुरुषवृषगर्दभाकृतयो मत्स्याः सारसा नादेयास्तटाककुल्योद्भवा वा क्रौञ्चोत्क्रोशकदात्यूहहंसचक्रवाकजीवञ्जीवकभृङ्गराजचकोरमत्तकोकिलमयूरशुकमदनशारिका विहारपक्षिणो मङ्गल्याश्चान्येऽपि प्राणिनः पक्षिमृगा हिंसाबाधेभ्यो रक्ष्याः ॥ कZ_०२.२६.०५ ॥

sāmudra-hastyaśva-puruṣa-vṛṣa-gardabhākṛtayo matsyāḥ sārasā nādeyās taṭāka-kulyodbhavā vā krauñcotkrośaka-dātyūha-haṃsa-cakravāka-jīvañjīvakabhṛṅgarāja-cakora-matta-kokila-mayūra-śuka-madana-śārikā vihārapakṣiṇo maṅgalyāś cānye 'pi prāṇinaḥ pakṣimṛgā hiṃsā-bādhebhyo rakṣyāḥ

Marine fish (including those shaped like elephants, horses, humans, bulls, or donkeys), sārasas, river-fish, and those arising from tanks and canals; and birds such as krauñca, utkrośaka, dātyūha, haṃsa, cakravāka, jīvañjīva, bhṛṅgarāja, cakora, matta-kokila, mayūra, śuka, madana, śārikā—recreational birds, auspicious creatures, and other beings among birds and wild animals—are to be protected from injury and harassment.

सामुद्रmarine, sea-born
सामुद्र:
TypeAdjective
Rootसमुद्र
Formप्रथमा-बहुवचनम्, पुंलिङ्गः (मत्स्याः इत्यस्य विशेषणम्)
हस्त्यelephant-like (elephant-shaped)
हस्त्य:
TypeAdjective
Rootहस्तिन्
Formप्रथमा-बहुवचनम्, पुंलिङ्गः (मत्स्याः इत्यस्य विशेषणम्)
अश्वhorse-like (horse-shaped)
अश्व:
TypeAdjective
Rootअश्व
Formप्रथमा-बहुवचनम्, पुंलिङ्गः (मत्स्याः इत्यस्य विशेषणम्)
पुरुषman-like (human-shaped)
पुरुष:
TypeAdjective
Rootपुरुष
Formप्रथमा-बहुवचनम्, पुंलिङ्गः (मत्स्याः इत्यस्य विशेषणम्)
वृषbull-like
वृष:
TypeAdjective
Rootवृष
Formप्रथमा-बहुवचनम्, पुंलिङ्गः (मत्स्याः इत्यस्य विशेषणम्)
गर्दभdonkey-like
गर्दभ:
TypeAdjective
Rootगर्दभ
Formप्रथमा-बहुवचनम्, पुंलिङ्गः (मत्स्याः इत्यस्य विशेषणम्)
आकृतयःforms, shapes
आकृतयः:
TypeNoun
Rootआकृति
Formप्रथमा-बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गः
मत्स्याःfish
मत्स्याः:
TypeNoun
Rootमत्स्य
Formप्रथमा-बहुवचनम्, पुंलिङ्गः
सारसाःcranes (sārasas)
सारसाः:
TypeNoun
Rootसारस
Formप्रथमा-बहुवचनम्, पुंलिङ्गः
नादेयाःriver-born, from rivers
नादेयाः:
TypeAdjective
Rootनादेय
Formप्रथमा-बहुवचनम्, पुंलिङ्गः (सारसाः इत्यस्य विशेषणम्)
तटाकpond, tank
तटाक:
TypeNoun
Rootतटाक
Formसमास-पूर्वपदम् (तटाक-कुल्य-उद्भवा)
कुल्यcanal, water-channel
कुल्य:
TypeNoun
Rootकुल्या
Formसमास-पूर्वपदम् (तटाक-कुल्य-उद्भवा)
उद्भवाःarising from, originating in
उद्भवाः:
TypeAdjective
Rootउद्भव
Formप्रथमा-बहुवचनम्, पुंलिङ्गः (सारसाः इत्यस्य विशेषणम्)
वाor
वा:
TypeParticle
Rootवा
Formविकल्पार्थक-अव्ययम्
क्रौञ्चkrauncha (a kind of bird)
क्रौञ्च:
TypeNoun
Rootक्रौञ्च
Formसमास-पूर्वपदम् (क्रौञ्च-उत्क्रोश-...)
उत्क्रोशloud-crying (as a bird-name element)
उत्क्रोश:
TypeNoun
Rootउत्क्रोश
Formसमास-पूर्वपदम्
कदात्यूहkadātyūha (a kind of water-bird)
कदात्यूह:
TypeNoun
Rootकदात्यूह
Formसमास-पूर्वपदम्
हंसgoose, swan
हंस:
TypeNoun
Rootहंस
Formसमास-पूर्वपदम्
चक्रवाकcakravāka (ruddy goose)
चक्रवाक:
TypeNoun
Rootचक्रवाक
Formसमास-पूर्वपदम्
जीवञ्जीवकjīvañjīvaka (a kind of bird)
जीवञ्जीवक:
TypeNoun
Rootजीवञ्जीवक
Formसमास-पूर्वपदम्
भृङ्गराजbhṛṅgarāja (a kind of bird)
भृङ्गराज:
TypeNoun
Rootभृङ्गराज
Formसमास-पूर्वपदम्
चकोरcakora (partridge)
चकोर:
TypeNoun
Rootचकोर
Formसमास-पूर्वपदम्
मत्तकोकिलmattakokila (a kind of cuckoo/bird)
मत्तकोकिल:
TypeNoun
Rootमत्तकोकिल
Formसमास-पूर्वपदम्
मयूरpeacock
मयूर:
TypeNoun
Rootमयूर
Formसमास-पूर्वपदम्
शुकparrot
शुक:
TypeNoun
Rootशुक
Formसमास-पूर्वपदम्
मदनmadana (a kind of bird; lit. ‘Madana’)
मदन:
TypeNoun
Rootमदन
Formसमास-पूर्वपदम्
शारिकाśārikā (myna/starling)
शारिका:
TypeNoun
Rootशारिका
Formसमास-पूर्वपदम्
विहारपक्षिणःbirds of recreation/park-dwelling birds
विहारपक्षिणः:
TypeNoun
Rootपक्षिन्
Formप्रथमा-बहुवचनम्, पुंलिङ्गः; विहारस्य पक्षिणः (विहार-सम्बद्धाः/विहारिणः पक्षिणः)
मङ्गल्याःauspicious
मङ्गल्याः:
TypeAdjective
Rootमङ्गल्य
Formप्रथमा-बहुवचनम्, पुंलिङ्गः (प्राणिनः इत्यस्य विशेषणम्)
and
:
TypeParticle
Root
Formसमुच्चयार्थक-अव्ययम्
अन्येother
अन्ये:
TypePronoun/Adjective
Rootअन्य
Formप्रथमा-बहुवचनम्, पुंलिङ्गः
अपिalso, even
अपि:
TypeParticle
Rootअपि
Formसमुच्चय/अपि-कारार्थक-अव्ययम्
प्राणिनःliving beings, creatures
प्राणिनः:
TypeNoun
Rootप्राणिन्
Formप्रथमा-बहुवचनम्, पुंलिङ्गः
पक्षिbird
पक्षि:
TypeNoun
Rootपक्षिन्
Formसमास-पूर्वपदम् (पक्षि-मृग)
मृगbeast, wild animal (deer etc.)
मृग:
TypeNoun
Rootमृग
Formसमास-उत्तरपदम्; समाहार-द्वन्द्वः (पक्षि-मृग = पक्षिणश्च मृगाश्च)
हिंसाkilling, violence
हिंसा:
TypeNoun
Rootहिंसा
Formपञ्चमी-एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गः (हिंसा- बाधेभ्यः)
बाधेभ्यःfrom harms, from injuries
बाधेभ्यः:
TypeNoun
Rootबाधा
Formपञ्चमी-बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गः
रक्ष्याःmust be protected
रक्ष्याः:
TypeVerbal adjective (Gerundive)
Rootरक्ष्
Formतव्यत्/यत्-प्रत्ययान्त (रक्ष्य), प्रथमा-बहुवचनम्, पुंलिङ्गः; विध्यर्थः—‘रक्षितव्याः’
M
marine fish
R
river fish
P
pond/canal fish
K
krauñca
H
haṃsa
C
cakravāka
M
mayūra
Ś
śuka
A
abhayavana context (implicit)

FAQs

To convert broad conservation intent into enforceable administration: named categories reduce ambiguity for officers and courts when identifying protected species.

The state protects culturally significant fauna to preserve public sentiment and ritual order, aligning legitimacy with administrative regulation.