HomeVamana PuranaAdh. 22Shloka 46
Previous Verse
Next Verse

Vamana Purana — Kurukshetra & Prithudaka Tirtha, Shloka 46

Kurukshetra, Pṛthūdaka Tīrtha, and the Marriage of Saṃvaraṇa with Tapatī

ततो वसिष्ठाय दिवाकरेण निवेदिता सा तपती तनूजा गृहागताय द्विजपुङ्गवाय राज्ञोर्ऽथतः संवरणस्य देवाः

tato vasiṣṭhāya divākareṇa niveditā sā tapatī tanūjā gṛhāgatāya dvijapuṅgavāya rājñor'thataḥ saṃvaraṇasya devāḥ

Darauf stellte Divākara (die Sonne) seine Tochter Tapatī dem Vasiṣṭha vor, dem Vornehmsten unter den Zweimalgeborenen, der in sein Haus gekommen war, zum Zwecke des Königs Saṃvaraṇa.

tataḥthen/thereupon
tataḥ:
Kāla/Deśa-adhikaraṇa (काल/देश-अधिकरण)
TypeIndeclinable
Roottatas (अव्यय-प्रातिपदिक)
Formअव्यय (Avyaya), उपपद/क्रियाविशेषण (adverb): ‘thereupon/then’
vasiṣṭhāyato Vasiṣṭha
vasiṣṭhāya:
Sampradāna (सम्प्रदान)
TypeNoun
Rootvasiṣṭha (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, चतुर्थी (4th/Dative), एकवचन
divākareṇaby the Sun (Divākara)
divākareṇa:
Karaṇa (करण)
TypeNoun
Rootdivākara (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), एकवचन
niveditāwas informed/introduced
niveditā:
Kriyā-viśeṣaṇa (क्रिया-विशेषण)
TypeVerb
Rootni-√vid (धातु) + kta (कृत् प्रत्यय)
Formकृदन्त (past passive participle/क्त), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; कर्मणि-भावः ‘having been informed/introduced’
she
:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (pronoun)
tapatīTapatī
tapatī:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Roottapatī (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (proper noun)
tanūjādaughter
tanūjā:
Apposition (विशेष्य-सम्बन्ध/समानााधिकरण)
TypeNoun
Roottanūjā (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘daughter’
gṛha-āgatāyato (him) who had come to the house
gṛha-āgatāya:
Sampradāna (सम्प्रदान)
TypeAdjective
Rootgṛha (प्रातिपदिक) + āgata (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास (गृहं आगतः), पुंलिङ्ग, चतुर्थी, एकवचन; ‘to one who has come home’
dvija-puṅgavāyato the foremost of the twice-born (best Brahmin)
dvija-puṅgavāya:
Sampradāna (सम्प्रदान)
TypeNoun
Rootdvija (प्रातिपदिक) + puṅgava (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास (द्विजानां पुंगवः), पुंलिङ्ग, चतुर्थी, एकवचन
rājñoḥof the two kings
rājñoḥ:
Ṣaṣṭhī-sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootrājan (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/Genitive), द्विवचन
athataḥindeed/thereupon
athataḥ:
Discourse particle (निपात)
TypeIndeclinable
Rootathatas (अव्यय-प्रातिपदिक)
Formअव्यय (Avyaya), निपात/क्रियाविशेषण: ‘in truth/indeed/thereupon’
saṃvaraṇasyaof Saṃvaraṇa
saṃvaraṇasya:
Ṣaṣṭhī-sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootsaṃvaraṇa (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन (proper noun)
devāḥthe gods
devāḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootdeva (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन
Narrative voice; action by Sūrya involving Vasiṣṭha and Tapatī (for Saṃvaraṇa)
Sūrya
Consent and formal offering in marriage arrangementsBrahminical mediation in royal affairsDynastic continuity (vamśa)

{ "primaryRasa": "shringara", "secondaryRasa": "shanta", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

FAQs

The verse underscores orderly dharma: alliances and life-transitions (like marriage) are completed through transparent, ritualized consent and the guidance of the wise, rather than impulse or force.

Vaṃśānucarita: it records a key dynastic event (the securing of a bride for Saṃvaraṇa) that supports the continuation and legitimacy of the royal line.

Tapatī, as the solar daughter, represents radiance and auspicious fortune entering the royal line; Vasiṣṭha’s role symbolizes that political power is stabilized when aligned with brahminical counsel and ritual propriety.