Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 93

Devanagari script

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये गोमुखतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनाम त्रिनवतितमोऽध्यायः

Transliteration

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye gomukhatīrthamāhātmyavarṇanaṃnāma trinavatitamo'dhyāyaḥ

Translation

So endet das dreiundneunzigste Kapitel, genannt „Die Darstellung der Größe des Gomukha-Tīrtha“, im Hāṭakeśvara-kṣetra-Māhātmya des Nāgara-Khaṇḍa, innerhalb des Skanda-Mahāpurāṇa der Ekāśīti-sāhasrī-Saṃhitā.

Word by Word

• इति: thus
• इति: Sambandha (Discourse marker/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: उक्तिसमाप्तिसूचक-अव्यय (quotative/end marker)

• श्रीस्कांदे: in the revered Skanda (Purāṇa)
• श्रीस्कांदे: Adhikarana (Text locus/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: श्री + स्कन्द (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन; कर्मधारय (‘श्रीमान् स्कन्दः’ इति)

• महापुराणे: in the Mahāpurāṇa
• महापुराणे: Adhikarana (Text locus/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: महा + पुराण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन; कर्मधारय (‘महच्च तत् पुराणम्’)

• एकाशीतिसाहस्र्याम्: in the eighty-one-thousand (collection)
• एकाशीतिसाहस्र्याम्: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: एकाशीति + साहस्री (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन; द्विगु-समास (८१-साहस्री)

• संहितायाम्: in the Saṃhitā
• संहितायाम्: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: संहिता (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन

• षष्ठे: in the sixth
• षष्ठे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: षष्ठ (प्रातिपदिक; ordinal)
• Form: पुं/नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन; ‘खण्डे’ इत्यस्य विशेषणम्

• नागरखण्डे: in the Nāgara-khaṇḍa
• नागरखण्डे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: नागर + खण्ड (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन; तत्पुरुष (नागर-नामकः खण्डः)

• हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये: in the Māhātmya of Hāṭakeśvara-kṣetra
• हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये: Adhikarana (Topic locus/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: हाटकेश्वर + क्षेत्र + माहात्म्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन; बहुपद-तत्पुरुष (हाटकेश्वरस्य क्षेत्रस्य माहात्म्यम्)

• गोमुखतीर्थमाहात्म्यवर्णनम्: the description of the Māhātmya of Gomukha-tīrtha
• गोमुखतीर्थमाहात्म्यवर्णनम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: गोमुख + तीर्थ + माहात्म्य + वर्णन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; बहुपद-तत्पुरुष (गोमुखतीर्थस्य माहात्म्यस्य वर्णनम्)

• नाम: named
• नाम: Sambandha (Apposition/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: नाम (अव्यय)
• Form: नाम-शब्दः; संज्ञासूचक (appositive marker ‘named’)

• त्रिनवतितमः: ninety-third
• त्रिनवतितमः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: त्रिनवति + तम (प्रातिपदिक; ordinal)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; द्विगु-आधारित क्रमवाचक (९३-तम)

• अध्यायः: chapter
• अध्यायः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अध्याय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन

Speaker

Redactional colophon (textual closure formula)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Gomukha Tīrtha

Type: kund

Visual Art Cues

Scene: A manuscript colophon scene: scribes or reciters conclude the chapter; a temple silhouette of Hāṭakeśvara and a small depiction of Gomukha Tīrtha appear as marginal icons.

Characters & Entities

• Skanda Mahāpurāṇa
• Nāgara Khaṇḍa
• Hāṭakeśvara-kṣetra
• Gomukha-tīrtha
• Ekāśīti-sāhasrī Saṃhitā

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

It functions as a formal closure, emphasizing the authority and organized transmission of the tīrtha’s māhātmya.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Gomukha-tīrtha within Hāṭakeśvara-kṣetra.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; this is a colophon identifying the chapter and its placement.