Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 13

Devanagari script

आनर्तविषयेऽस्माभिरागच्छद्भिस्तवांतिकम् । दृष्टमत्यद्भुतं क्षेत्रं हाटकेश्वरजं महत् । तत्र लिंगानि दृष्टानि भूपतीनां महात्मनाम्

Transliteration

ānartaviṣaye'smābhirāgacchadbhistavāṃtikam | dṛṣṭamatyadbhutaṃ kṣetraṃ hāṭakeśvarajaṃ mahat | tatra liṃgāni dṛṣṭāni bhūpatīnāṃ mahātmanām

Translation

Im Land Ānarta, als wir in deine Nähe kamen, erblickten wir ein überaus wunderbares und großes heiliges Gebiet, verbunden mit Hāṭakeśvara. Dort sahen wir Liṅgas, die von großherzigen Königen errichtet worden waren.

Word by Word

• आनर्तविषये: in the Ānarta region
• आनर्तविषये: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: आनर्त (प्रातिपदिक) + विषय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (Locative), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (आनर्तस्य विषयः)

• अस्माभिः: by us
• अस्माभिः: Kartr-karana (Agent-instrument/कर्ता-करण)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: तृतीया-विभक्ति (Instrumental), बहुवचन; सर्वनाम

• आगच्छद्भिः: (by us) who were coming
• आगच्छद्भिः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Adjective
• Root: आ + गम् (धातु) + आगच्छत् (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: वर्तमानकृदन्त (शतृ), पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, बहुवचन; विशेषण (of us: 'coming')

• तव: your
• तव: Sambandha (Genitive/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-विभक्ति (Genitive), एकवचन; सर्वनाम

• अन्तिकम्: near (you); proximity
• अन्तिकम्: Gati/Karma (Goal/Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: अन्तिक (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative), एकवचन; गत्यर्थे (towards)

• दृष्टम्: was seen
• दृष्टम्: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: दृश् (धातु) + दृष्ट (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: भूतकृदन्त (क्त), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; कर्मणि/भावे (was seen)

• अति: very; exceedingly
• अति: Sambandha (Modifier/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अति (अव्यय/उपसर्ग)
• Form: उपसर्ग/अव्यय (intensifier: 'very/exceedingly')

• अद्भुतम्: wonderful; marvelous
• अद्भुतम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अद्भुत (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण

• क्षेत्रम्: sacred field; holy place
• क्षेत्रम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: क्षेत्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• हाटकेश्वरजम्: originating from Hāṭakeśvara
• हाटकेश्वरजम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: हाटकेश्वर (प्रातिपदिक) + ज (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; पञ्चमी/षष्ठी-तत्पुरुष (हाटकेश्वरात्/हाटकेश्वरस्य जातम् = born/originating from Hāṭakeśvara)

• महत्: great
• महत्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: महत् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण

• तत्र: there
• तत्र: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)
• Form: देशवाचक-अव्यय

• लिङ्गानि: liṅgas; emblems
• लिङ्गानि: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: लिङ्ग (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, बहुवचन

• दृष्टानि: were seen
• दृष्टानि: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: दृश् (धातु) + दृष्ट (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: भूतकृदन्त (क्त), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, बहुवचन; कर्मणि/भावे (were seen)

• भूपतीनाम्: of kings
• भूपतीनाम्: Sambandha (Genitive/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: भू (प्रातिपदिक) + पति (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (Genitive), बहुवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (भूः पतिः = lord of the earth)

• महात्मनाम्: of great-souled (ones)
• महात्मनाम्: Sambandha (Genitive/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: महत् (प्रातिपदिक) + आत्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, बहुवचन; कर्मधारय (महान् आत्मा यस्य)

Speaker

Bhīṣma

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Hāṭakeśvara-kṣetra

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: (audience of the narration)

Visual Art Cues

Scene: Bhīṣma recounts seeing an extraordinarily wondrous great kṣetra of Hāṭakeśvara in Ānarta, filled with liṅgas established by great kings.

Characters & Entities

• Ānarta
• Hāṭakeśvara
• Liṅga
• Bhūpati (kings)
• Viṣṇu (listener)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Pilgrimage reveals hidden sanctuaries: a kṣetra’s greatness is shown by divine association (Hāṭakeśvara) and enduring dharmic works like liṅga-establishment.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Hāṭakeśvara-kṣetra, encountered in Ānarta-deśa (as described in Nāgarakhaṇḍa, Tīrthamāhātmya, Adhyāya 73).

What ritualistic prescription is mentioned?

Implied practice: liṅga-pratiṣṭhā (establishing Śiva-liṅgas) by righteous kings; explicit rites are not detailed in this verse.