Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 234

Devanagari script

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये चातुर्मास्यमाहात्म्ये शेपशाय्युपाख्याने ब्रह्म नारदसंवादे चातुर्मास्यनियमविधिमाहात्म्यवर्णनंनाम चतुस्त्रिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

Transliteration

iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye cāturmāsyamāhātmye śepaśāyyupākhyāne brahma nāradasaṃvāde cāturmāsyaniyamavidhimāhātmyavarṇanaṃnāma catustriṃśaduttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

Translation

So endet Kapitel 234, betitelt „Verherrlichung der Größe der Regeln und Gelübde des Cāturmāsya“, im Śrī Skanda Mahāpurāṇa, in der Ekāśīti-sāhasrī Saṃhitā, innerhalb des sechsten (Nāgara-)Khaṇḍa — unter der Māhātmya des heiligen Gebietes Hāṭakeśvara, im Cāturmāsya-Māhātmya, in der Erzählung vom Śeṣaśāyī, im Dialog zwischen Brahmā und Nārada.

Word by Word

• इति: thus
• इति: Discourse marker (वाक्यसूचक)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: अव्यय (उद्धरण/समाप्तिसूचक particle)

• श्रीस्कान्दे: in the revered Skanda (Purāṇa)
• श्रीस्कान्दे: Adhikarana (Text-location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: श्री-स्कान्द (प्रातिपदिक; समास)
• Form: पुँलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; समासः—कर्मधारयः (श्रीमान् स्कान्दः)

• महापुराणे: in the Mahāpurāṇa
• महापुराणे: Adhikarana (Text-location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: महा-पुराण (प्रातिपदिक; समास)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; समासः—कर्मधारयः (महच्च तत् पुराणम्)

• एकाशीतिसाहस्र्यां: in the eighty-one-thousand (verses) [collection]
• एकाशीतिसाहस्र्यां: Adhikarana (Text-location/अधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: एकाशीतिसाहस्री (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; संख्याविशेषणम् (संहितायाम्)

• संहितायाम्: in the Saṃhitā
• संहितायाम्: Adhikarana (Text-location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: संहिता (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन

• षष्ठे: in the sixth
• षष्ठे: Adhikarana (Text-location/अधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: षष्ठ (प्रातिपदिक)
• Form: पुँलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; क्रमवाचक-विशेषणम् (नागरखण्डे)

• नागरखण्डे: in the Nāgara-khaṇḍa section
• नागरखण्डे: Adhikarana (Text-location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: नागर-खण्ड (प्रातिपदिक; समास)
• Form: पुँलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; समासः—तत्पुरुषः (नागरं नाम खण्डम्)

• हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये: in the ‘Glory of the Hāṭakeśvara sacred field’
• हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये: Adhikarana (Text-location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: हाटकेश्वर-क्षेत्र-माहात्म्य (प्रातिपदिक; समास)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; बहुपद-तत्पुरुषः (हाटकेश्वरस्य क्षेत्रस्य माहात्म्यम्)

• चातुर्मास्यमाहात्म्ये: in the ‘Glory of Cāturmāsya’
• चातुर्मास्यमाहात्म्ये: Adhikarana (Text-location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: चातुर्मास्य-माहात्म्य (प्रातिपदिक; समास)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुषः (चातुर्मास्यस्य माहात्म्यम्)

• शेपशाय्युपाख्याने: in the episode called ‘Śepaśāyya’
• शेपशाय्युपाख्याने: Adhikarana (Text-location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: शेपशाय्य्-उपाख्यान (प्रातिपदिक; समास)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुषः (शेपशाय्यः नाम उपाख्यानम्)

• ब्रह्म: Brahmā
• ब्रह्म: Karta (Speaker/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ब्रह्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुँलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; (सम्बन्धे) संवादस्य एकः वक्ता

• नारदसंवादे: in the dialogue with Nārada
• नारदसंवादे: Adhikarana (Text-location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: नारद-संवाद (प्रातिपदिक; समास)
• Form: पुँलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुषः (नारदेन सह संवादः)

• चातुर्मास्यनियमविधिमाहात्म्यवर्णनंनाम: (entitled) ‘Description of the glory of the Cāturmāsya rule and procedure’
• चातुर्मास्यनियमविधिमाहात्म्यवर्णनंनाम: Karta (Title/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: चातुर्मास्य-नियम-विधि-माहात्म्य-वर्णन-नामन् (प्रातिपदिक; समास)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; बहुपद-तत्पुरुषः (चातुर्मास्यस्य नियमस्य विधेः माहात्म्यस्य वर्णनम्) + ‘नाम’ इति नामनिर्देशक-अव्ययार्थकं पदम्

• चतुस्त्रिंशदुत्तरद्विशततमः: the 234th
• चतुस्त्रिंशदुत्तरद्विशततमः: Karta (Predicate adjective/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: चतुस्त्रिंशत्-उत्तर-द्विशततम (प्रातिपदिक; समास)
• Form: पुँलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; क्रमवाचक-विशेषणम् (अध्यायः); समासः—तत्पुरुषः (द्विशततमः, चतुस्त्रिंशदुत्तरः)

• अध्यायः: chapter
• अध्यायः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अध्याय (प्रातिपदिक)
• Form: पुँलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

Speaker

Narrator/Redactor (colophon)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Hāṭakeśvara-kṣetra

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: Manuscript-ending scene: a scribe completes the chapter colophon; Brahmā and Nārada are shown in dialogue in a celestial assembly, indicating transmission of sacred guidance.

Characters & Entities

• Skanda Purāṇa
• Nāgara-khaṇḍa
• Hāṭakeśvara-kṣetra
• Cāturmāsya
• Śeṣaśāyī
• Brahmā
• Nārada

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

As a colophon, it chiefly preserves textual context—anchoring the Cāturmāsya observance teaching within the Hāṭakeśvara-kṣetra Māhātmya.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Hāṭakeśvara-kṣetra is explicitly named as the sacred region whose greatness frames the discourse.

What ritualistic prescription is mentioned?

The chapter’s theme is the māhātmya of Cāturmāsya-niyama-vidhi—rules and observances for the Cāturmāsya period.