Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 16

Devanagari script

मनोनियमने यत्नः कार्यः प्रज्ञावता सदा । मनसा सुगृहीतेन ज्ञानाप्तिरखिला ध्रुवम्

Transliteration

manoniyamane yatnaḥ kāryaḥ prajñāvatā sadā | manasā sugṛhītena jñānāptirakhilā dhruvam

Translation

Der Weise soll stets danach streben, den Geist zu zügeln. Ist der Geist gut beherrscht, ist das Erlangen vollständiger Erkenntnis gewiss.

Word by Word

• मनोनियमने: in the restraint of the mind
• मनोनियमने: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: मनस् + नियमन (प्रातिपदिके)
• Form: षष्ठी-तत्पुरुष (मनसः नियमनम्); नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन

• यत्नः: effort
• यत्नः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यत्न (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन

• कार्यः: should be done/necessary
• कार्यः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: कृ (धातु) → कार्य (कृदन्त, यत्/gerundive)
• Form: यत्-प्रत्ययान्त विधेय (gerundive: 'to be done'); पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; यत्नः इति विशेष्यस्य विशेषणम्

• प्रज्ञावता: by the wise person
• प्रज्ञावता: Kartr-karana (Agent as instrument/कर्ता-करण)
• Type: Noun
• Root: प्रज्ञावत् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), एकवचन; कर्तृ-विशेषणरूपेण

• सदा: always
• सदा: Kriya-vishesana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: सदा (अव्यय)
• Form: कालवाचक-अव्यय (adverb)

• मनसा: by/with the mind
• मनसा: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: मनस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), एकवचन

• सुगृहीतेन: well-controlled/firmly held
• सुगृहीतेन: Karana (Instrument/करण)
• Type: Adjective
• Root: सु + गृहीत (कृदन्त, क्त/PPP)
• Form: सु-उपसर्गपूर्वक क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त; नपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), एकवचन; मनसा इति विशेष्यस्य विशेषणम्

• ज्ञानाप्तिः: attainment of knowledge
• ज्ञानाप्तिः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ज्ञान + आप्ति (प्रातिपदिके)
• Form: षष्ठी-तत्पुरुष (ज्ञानस्य आप्तिः); स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन

• अखिला: complete/entire
• अखिला: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: अखिल (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; ज्ञानाप्तिः इति विशेष्यस्य विशेषणम्

• ध्रुवम्: certainly
• ध्रुवम्: Kriya-vishesana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: ध्रुव (प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययीभावेन प्रयुक्तं नपुंसकलिङ्ग-एकवचन-आकारान्तम्; क्रियाविशेषणरूपेण (certainly)

Speaker

Narrator (contextual; within Nāgarakhaṇḍa Tīrthamāhātmya)

Tirtha Mahatmya

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A teacher-like sage pointing to the heart-lotus while a disciple practices; the mind is depicted as a restless horse now bridled; above, a radiant manuscript/śāstra symbolizing ‘akhila-jñāna’ shines steadily.

Characters & Entities

• Prajñā
• Jñāna

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Consistent effort in mind-control is the hallmark of wisdom and makes true knowledge inevitable.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No explicit tīrtha is mentioned in this verse.

What ritualistic prescription is mentioned?

A sustained practice of manoniyamana—ongoing effort to master the mind.