Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 67

Devanagari script

ततस्तु कामदं क्षेत्रं हाटकेश्वरसंज्ञितम् । मत्वा प्राप्य तपस्तेपे कंचित्प्राप्य जलाशयम्

Transliteration

tatastu kāmadaṃ kṣetraṃ hāṭakeśvarasaṃjñitam | matvā prāpya tapastepe kaṃcitprāpya jalāśayam

Translation

Dann, die heilige Region namens Hāṭakeśvara als wunscherfüllendes Kṣetra betrachtend, erreichte er sie; und als er dort zu einem gewissen Wasserreservoir gelangt war, übte er Askese.

Word by Word

• ततः: then/thereafter
• ततः: Adverbial (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: अव्यय; क्रियाविशेषणम् (काल/अनन्तर्ये)

• तु: but/indeed
• तु: Discourse particle (निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्यय; निपातः (विरोध/विशेषार्थे)

• कामदम्: wish-granting
• कामदम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: कामद (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; विशेषणम् (क्षेत्रम् इति)

• क्षेत्रम्: sacred field/place
• क्षेत्रम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: क्षेत्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन

• हाटकेश्वरसंज्ञितम्: named ‘Hāṭakeśvara’
• हाटकेश्वरसंज्ञितम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: हाटकेश्वर + संज्ञित (प्रातिपदिक; ‘संज्ञित’ = कृदन्त/विशेषण)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; विशेषणम् (क्षेत्रम्); समासः: हाटकेश्वर-इति-संज्ञितम् (इति-लोपे तत्पुरुषः)

• मत्वा: having considered/knowing
• मत्वा: Adverbial (पूर्वक्रिया)
• Type: Indeclinable
• Root: मन् (धातु) → मत्वा (क्त्वान्त)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्त अव्यय (पूर्वक्रिया)

• प्राप्य: having reached
• प्राप्य: Adverbial (पूर्वक्रिया)
• Type: Indeclinable
• Root: प्राप् (धातु) → प्राप्य (क्त्वान्त)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययार्थे ल्यप्/क्त्वान्त अव्यय (पूर्वक्रिया)

• तपः: austerity/penance
• तपः: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: तपस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; ‘तपः’ (तपस्-शब्दः)

• तेपे: performed (penance)
• तेपे: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: तप् (धातु)
• Form: लिट् (परोक्षभूत/परफेक्ट), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपदम्

• कंचित्: some
• कंचित्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: क (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + चित् (निपात)
• Form: पुल्लिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; अनिश्चितवाचकः (indefinite)

• प्राप्य: having reached
• प्राप्य: Adverbial (पूर्वक्रिया)
• Type: Indeclinable
• Root: प्राप् (धातु) → प्राप्य (क्त्वान्त)
• Form: क्त्वान्त अव्यय (पूर्वक्रिया)

• जलाशयम्: a water-reservoir/pond
• जलाशयम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: जल + आशय (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; समासः: जलस्य आशयः इति षष्ठी-तत्पुरुषः

Speaker

Viśvāmitra (narrating)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Hāṭakeśvara

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Pārthiva (king)

Visual Art Cues

Scene: A pilgrim arrives at the Hāṭakeśvara sacred region, approaches a shining water-reservoir, and begins austerities on its bank.

Characters & Entities

• Hāṭakeśvara
• Hāṭakeśvara-kṣetra

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

A holy place amplifies sincere penance: the pilgrim’s resolve, joined to a powerful kṣetra, becomes a path to divine grace.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Hāṭakeśvara-kṣetra, described as kāmada (wish-fulfilling), along with a nearby jalāśaya (sacred water body).

What ritualistic prescription is mentioned?

Tapas undertaken at/near a water-reservoir in the sacred kṣetra (implying tīrtha-based austerity and purity).